O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Egon Schiele. Narcyz czy prowokator?



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas »

„Uwielbiam sprzeczności” – te słowa znajdują się na jednym z rysunków, jakie Schiele stworzył w więziennej celi w kwietniu 1912 roku. To stwierdzenie stanowi klucz do zrozumienia życia oraz twórczości prekursora wiedeńskiej moderny. Jego obrazy ukazują współistnienie życia i śmierci, stanowiąc połączenie erotyki i dramatu, lubieżności i cierpienia. Schiele był wszak genialnym rysownikiem i malarzem, jednym z tych artystów, których prace wzbudzają w odbiorcy silne, często sprzeczne odczucia i nigdy nie pozostają mu obojętne.

Egon Schiele, autoportret, niezła sztuka

Egon Schiele, Autoportret z chińską garliczką | 1912
olej na desce, 32,2 × 39,8 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Nikt przed nim i nikt po nim nie był w stanie w swojej twórczości plastycznej połączyć pornografii i sztuki wysokiej. Indywidualny styl Schielego i charakterystyczna kreska sprawiają, iż jego prace są absolutnie wyjątkowe i łatwo rozpoznawalne. Ekspresyjne w swej artystycznej formie, obsceniczne i prowokujące w tematyce dzieła Egona fascynują i inspirują ludzi na całym świecie, w tym takich pisarzy jak Mario Vargas Llosa, który nie ukrywał swojego uwielbienia dla twórczości Schielego.

Czy był przekonanym o swoim geniuszu prowokatorem, który skandaliczną tematyką chciał za wszelką cenę osiągnąć sławę czy też ogarniętym seksualnymi obsesjami fetyszystą, który zmagał się ze swoim skomplikowanym „ja”? Spory i interpretacje dotyczące osoby Schielego wciąż trwają. Warto samemu pokusić się o próbę odczytania jego obrazów, które wzbudzają tak wiele kontrowersji?

Swoje gwałtownie przerwane w wieku 28 lat życie Schiele spędził w większości w Wiedniu, w okresie schyłkowej fazy monarchii austro-węgierskiej, w mieście ogarniętym seksualnymi objawieniami Freuda oraz secesją, utrwaloną w pracach Gustava Klimta. Kiedy dzisiaj odwiedza się austriacką stolicę, nie sposób nie zauważyć licznych śladów twórczości Schielego – wizerunki malarza, jego słynne modelki w charakterystycznych, nieco dziwacznych pozach i kolorowych pończochach wyzierają z plakatów, okładek książek, słupów ogłoszeniowych, spoglądają z nadruków na koszulkach czy torbach. Prace Egona współtworzą nastrój miasta i podkreślają jego specyficzną atmosferę, nic więc dziwnego, że wszystkie drogi w Wiedniu prowadzą do Leopold Muzeum, które szczyci się posiadaniem największej na świecie kolekcji dzieł Schielego.

Egon Schiele urodził się 12 czerwca 1890 roku w miasteczku Tulln nad Dunajem, oddalonym od Wiednia o 30 kilometrów, gdzie ojciec chłopca – z pochodzenia Niemiec – Adolf Schiele zarządzał stacją kolejową jako funkcjonariusz cesarskich kolei żelaznych.

Egon, Melanie and Elvira Schiele with their parents, 1893 © Private Collection, Photograph: anonymous, Leopold Museum

Egon, Melanie i Elvira Schiele z rodzicami, 1893 © Prywatna kolekcja,
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Symbolem jego dzieciństwa były więc pociągi widziane z okna mieszkania, które rodzina zajmowała w budynku dworca. Zdolności plastyczne objawił już w wieku sześciu lat, rysując to, co znał najlepiej – pociągi i linie kolejowe. Towarzyszący Egonowi w chłopięcych latach zapał artystyczny przerodził się w obsesję, która narastała wraz z rozwojem choroby psychicznej u ojca. Tragedia rodzinna sprawiła, iż sztuka stała się dla Egona jedyną drogą ucieczki przed samotnością i cierpieniem. Wielu badaczy Schielego uważa, iż postać ojca była kluczowa dla dalszej drogi życiowej oraz charakteru malarza.

Dramat, jaki naznaczył życie rodziny miał swój początek w podróży poślubnej do Triestu rodziców malarza – Marii (z domu Soukup) i Adolfa, w trakcie której wychowana w purytańskiej rodzinie dziewczyna nie pozwalała małżonkowi na zbliżenie. Mimo, iż młodzi byli zakochani i pobrali się wbrew woli rodziców panny młodej,  małżeństwo długo nie zostało skonsumowane, co skłoniło Adolfa do pocieszenia się w objęciach prostytutki, która zaraziła go syfilisem. Choroba wywołała spustoszenie w psychice mężczyzny, sprawiła, iż Maria poroniła swoje pierwsze trzy ciąże a także ściągnęła na rodzinę wstyd i hańbę. Prawdopodobnie przez syfilis ojca Egon był drobnym, chuderlawym i chorowitym dzieckiem.

Portrait of Egon Schiele, 1908 © Private Collection, Photograph: anonymous, Leopold Museum

Portret młodego Egona, 1908 ©
Prywatna kolekcja, fotograf nieznany,
Dzięki uprzejmości Leopold Museum

Adolf miewał wizje, rozmawiał i grał w karty z widzianymi w swojej wyobraźni postaciami, w końcu zaś popadł w obłęd i tuż przed śmiercią w 1904 roku spalił rodzinne oszczędności oraz papiery wartościowe.

Prawnym opiekunem chłopca i jego sióstr został ich wuj Leopold Czihaczek. Matka od początku nie akceptowała artystycznych ambicji syna, chciała, aby Egon został inżynierem. Chłopak uczył się w mieście Krems w szkole z internatem i miał ogromne problemy z nauką – kilkukrotnie powtarzał klasy, by może dlatego, że źle znosił samotność i oddalenie od rodziny. Interesował się wyłącznie rysowaniem, zaniedbując pozostałe obowiązki przez co został wyrzucony ze szkoły. Wuj przystał w końcu na naukę chłopca w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, do której 16- letni Egon bez trudu dostał się po pomyślnie zdanych egzaminach, stając się tym samym najmłodszym studentem na uczelni.

Przełomowym momentem dla młodego Schielego było poznanie Gustava Klimta, który był wówczas bezsprzecznie najbardziej podziwianym i wpływowym malarzem Wiednia. Czterdziestopięcioletni autor słynnego Pocałunku dostrzegł w siedemnastolatku znamiona geniuszu i otoczył go opieką, niejako zastępując Egonowi ojca. Obrazy Schielego z tamtego okresu były wyraźnie inspirowane pracami Klimta.

Egon Schiele, Pustelnicy, Niezła sztuka

Egon Schiele, Pustelnicy| 1912
olej na płótnie, 181 × 181 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Wraz z grupą studentów niezadowolonych z konserwatywnego profilu szkoły, Schiele podpisał oficjalny protest, aby ostatecznie w 1909 r. porzucić akademię i rozpocząć samodzielną drogę artysty. Nie zważając na opór ze strony matki, Schiele wynajął w Wiedniu pracownię i z determinacją zaczął dążyć do osiągnięcia sławy.

Egon Schiele, Autoportret w pasiastej koszuli, Leopold Museum, Wiedeń, Niezła sztuka

Egon Schiele, Autoportret w pasiastej koszuli, 1910
czarna kretka i gwasz na papierze, 44,3 × 30,5 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Po porzuceniu studiów Egon związał się uczuciowo z siedemnastoletnią Wally Neuzil, jedną z modelek a zarazem kochanek Klimta, przez co symbolicznie wyswobodził się spod wpływów wielkiego malarza. Ciało rudowłosej dziewczyny zostało uwiecznione w wielu pracach Schielego, dzięki czemu ona sama stała się niejako ikoną wiedeńskiego ekspresjonizmu.

Wally Neuzil in Gmunden am Traunsee | Juli 1913 © Wien Museum

Wally Neuzil w Gmunden | 1913 © Wien Museum
Dzięki uprzejmości Leopold Museum

Egon Schiele, Portret, Wally Neuzil, 1912 Leopold Museum, Wiedeń, Niezła sztuka

Egon Schiele, Portret Wally Neuzil | 1912
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Schiele zdawał sobie sprawę, iż nie osiągnie sukcesu naśladując Klimta postanowił więc skupić się na tematach, których nikt nigdy nie potraktował z odwagą, na którą on był gotów. Prowokacyjne tematy i charakterystyczne pozy modelek miały stać się znakiem rozpoznawczym jego twórczości.

Egon Schiele, Leżąca kobieta, Leopold Museum, Wiedeń, Niezła sztuka

Egon Schiele, Leżąca kobieta | 1917
olej na płótnie, 96 × 171 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Już w wieku 20 lat Schiele wykształcił własny, indywidualny styl, który szokował sposobem pokazywania ludzkiego ciała, jednocześnie wzbudzając podziw dla technik malarskich i ekspresjonistycznego sposobu pokazywania tematu. Mimo iż jego odważne prace ceniono w środowisku artystycznym i pokazywano na wielu wystawach, dzieła Schielego nie mogły znaleźć swoich nabywców.

Egon Schiele, Siedząca dziewczyna z rozchylonymi udami, Niezła sztuka

Egon Schiele, Siedząca dziewczyna z rozchylonymi udami | 1918
czarna kredka na papierze, 46 × 30,6 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Egon był przekonany o swoim geniuszu, jak również o swej męskiej atrakcyjności. Obiektywnie niezbyt przystojny, z ponurym obliczem, dzikim spojrzeniem i drobnej, wychudzonej sylwetce, był pewny siebie, wręcz arogancki, ale taki właśnie podobał się kobietom, które chętnie dla niego pozowały. Zainteresowanie płci przeciwnej  podsycało jego narcyzm, który objawiał się poprzez obsesyjną wiwisekcję własnego ciała i zaowocował licznymi autoportretami. W sumie na przestrzeni życia powstało ich ponad kilkaset.

Wizerunki malarza wzbogacała jego osobista, budząca liczne domysły symbolika – na przykład dłonie, splecione w pantomimicznych gestach, przesadnie wydłużone, zawsze na pierwszym planie. Podobno wszystkie modelki i modele Schielego na jego obrazach i rysunkach mają dłonie będące portretami dłoni malarza.

Patrząc na autoportrety malarza nie sposób oprzeć się wrażeniu, iż ilustrują smutek, samotność, niekiedy dojmujący ból czy cierpienie. Tak jak akty Schielego nie pokazują jedynie nagich ciał, wyrażając także gwałtowne emocje (plamy koloru akcentują szczegóły anatomiczne albo element garderoby jak pończochy – swoisty fetysz twórcy), podobnie autoportrety ukazują dramat istnienia i podstawową sprzeczność, jaka wpisana jest w ludzki los – współistnienie życia i śmierci. Malarz nie był dla siebie łaskawy – na większości rysunków czy akwarel jego twarz z przesadnie wielkimi oczami odstręcza swoim wyrazem, ciało zaś odrzuca swoim mizernym, chorym wyglądem.

Egon Schiele, Autoportret w niebiesko-zielonej koszuli, Leopold Museum, Wiedeń, Niezła sztuka

Egon Schiele, Autoportret w niebiesko-zielonej koszuli | 1913
ołówek i gwasz na papierze, 47,1 × 31,3 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Mimo iż Schiele zdawał sobie sprawę, iż jego prace są zbyt obsceniczne i wulgarne (przez co właściwie niesprzedawalne), nie bojąc się coraz częstszych oskarżeń o szerzenie pornografii, malarz skupiał się na aktach. Obrazy ludzkiego ciała (albo splątanych w uścisku czy akcie kopulacji ciał) zaczęły stanowić – obok portretów – główny motyw twórczości artysty.

Nago, w dziwnych pozach, z uzewnętrznieniem szczegółów anatomii pozowały mu do prac modelki, modele, znajomi, prostytutki, a także siostry Gerti i Melania. Do pracowni zabierał też Schiele błąkające się po parku bezdomne dzieci, które karmił, aby następnie je rysować – niekiedy również nago.

Egon Schiele, Matka i córka, Leopold Museum, Wiedeń, Niezła sztuka

Egon Schiele, Matka i córka | 1913
ołówek i gwasz na papierze, 47,9 × 31,1 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

W swojej totalnej wiwisekcji cielesności Egon przekraczał kolejne granice – rysował nie tylko rozkraczone czy wypięte modelki, kolorem akcentując ich waginy czy przyrodzenia, ale także masturbujących się mężczyzn, akty damskie, męskie, a także splątane ciała par damskich i damsko-męskich. Ukazane przez Schielego ciała widziane są często z niecodziennego punktu widzenia, od tyłu, z boku albo z góry. Rysując Egon często wykorzystywał drabinę, z wysokości patrząc na swoje modelki i  modeli.

Opętany seksualnością Schiele studiował ludzkie ciała, nie obawiając się pokazać najbardziej intymnych szczegółów anatomicznych. Na potrzeby aktów Schiele wykorzystywał najczęściej specjalną, mieszaną technikę w ramach jednej pracy na papierze – rysował i jednocześnie malował z użyciem akwareli, ołówków, węgla, dodatkowo stosując gwasz. Farbą olejną na płótnie malował zwykle abstrakcyjne, duże kompozycje o charakterze wizyjnym, w których starał się wpisać własny los w mitologię. Zwłaszcza płótna Schielego naznaczone są dramatem i przesycone symbolami przemijania i śmierci.

Dzieła artysty wzbudzają sprzeczne odczucia – zachwyt nad subtelnym konturem i plamami akwareli współistnieje z pewną odrazą, jaki budzi brzydota pokazanych na nich ludzkich ciał, tak mizernych, sinych, zielonkawych, celowo pokazanych w całej swej niedoskonałości, z włosami łonowymi, defektami skóry i widocznymi pod nią kośćmi.  Bolesna cielesność stoi w opozycji do uczuć, jakie ma w sobie człowiek, akt seksualny kontrastuje u artysty z czułością i wyższymi uczuciami.

Wally dzielnie wspierała Egona w jego artystycznej drodze, mimo iż wspólne życie było utrudnione przez trudną sytuację materialną Schiele dużo podróżował, wystawiał swoje prace w wielu europejskich miastach, korzystał też z gościny swoich przyjaciół i protektorów. W 1912 roku postanowił odpocząć od wielkomiejskiego życia i wraz z Wally zamieszkać w sielskim miasteczku położonym w okolicach Wiednia. Udali się do Krymau (obecnie czeski Krumlov) – miejsca, w jakim wychowywała się matka Egona. Miasteczko fascynowała malarza (miał tam wracać wielokrotnie) i zainspirowało go do tworzenia pejzaży.

Konserwatywna społeczność małego miasteczka nie była w stanie zaakceptować faktu, iż Egon żyje z Wally w konkubinacie. Atmosfera wokół pary stała się na tyle nieprzychylna, iż Schiele zmuszony był po kilku tygodniach pobytu opuścić sielską okolicę.

Po opuszczeniu Krumau, para podjęła próbę zamieszkania w innym małym miasteczku pod Wiedniem – Neulengbach. Schielemu pozowały do rysunków miejscowe dzieci, czego efektem było oskarżenie malarza o uwiedzenie nieletniej oraz o szerzenie pornografii i obrazę moralności. Egon został aresztowany, zajmowane przez niego i Edith mieszkanie splądrowane przez policję. Zarekwirowano jego prace, uznając je za obsceniczne a sam Schiele spędził trzy tygodnie w miejscowym więzieniu, czekając na proces. Sąd ostatecznie oddalił najpoważniejszy z zarzutów, uznał jednak, iż rysunki Egona mają charakter pornograficzny i orzekł karę więzienia w wymiarze 24 dni. Jak mówi legenda, podczas rozprawy sędzia zapalił od ognia świecy jeden z rysunków i unicestwił dzieło malarza. Schiele spędził dodatkowe trzy dni w areszcie, gdzie nieustannie rysował. Choć okres odosobnienia Schielego nie trwał długo, odcisnął głębokie piętno na jego psychice.

Po powrocie do Wiednia, jesienią 1912 roku Egon wynajął pracownię przy Hietzingerhauptstrasse 101, gdzie – jak się okazało – miał spędzić pozostałe sześć lat życia. W kolejnych latach obrazy i akwarele Schielego były pokazywane na wielu wystawach, w tym w ramach słynnej Secesji Wiedeńskiej.

Egon Schiele, Portrait of Egon Schiele in front of his mirror in his Hietzing Atelier, in the backround the painting »Death and Girl« | 1915 Photography Leopold, Private collection

Egon Schiele, Portret Egona Schiele na przeciwko lustra w atelier Hietzing  | 1915
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Cytując za Florianem Illies, co w 1913 roku Egon pisał do swojej matki: „Będę owocem, który jeszcze po przegniciu pozostawi po sobie wieczne istoty, przeto jak wielka musi być Twa radość, że mnie urodziłaś”. Matka widzi to nieco inaczej. Pała gniewem, że grób jej męża, ojca Schielego, niszczeje na cmentarzu w Tulln, i pisze do syna: „Zniszczały, najnędzniejszy grób skrywa szczątki Twego ojca, który dla Ciebie własnej krwi by nie poskąpił. Ileż pieniędzy niepotrzebnie wyrzucasz. Dla wszystkich i na wszystko masz czas, tylko nie dla Twej biednej matki! Niech Bóg Ci wybaczy, ja nie mogę”. 1

Schiele powiedział kiedyś, że „wszystko jest żyjącą śmiercią”. Zdanie to jest kluczem do zrozumienia jego sztuki i trafnie określają tematykę obrazów olejnych malarza. Również pejzaże malowane przez Egona, zwłaszcza sylwetki jesiennych drzew symbolizujących śmierć i przemijanie, odzwierciedlają wewnętrzne stany emocjonalne artysty. Bardziej liryczne i melancholijne niż akty, zachwycają kolorystyką oraz nawiązaniami do secesyjnej ornamentyki.

Egon Schiele, Zachodzące słońce, Niezła sztuka

Egon Schiele, Zachodzące słońce | 1913
olej na płótnie, 90 × 90,5 cm
Dzięki uprzejmości Leopold Museum, Wiedeń

Wiosną 1914 roku Egon poznał mieszkające w pobliżu jego pracowni siostry Adele i Edith Harms. Obie dziewczyny pochodziły z dobrej, mieszczańskiej i stosunkowo zamożnej rodziny. Zwłaszcza młodsza o trzy lata Edith zainteresowała Schielego, który zaczął zastanawiać się nad profitami ewentualnego z nią ożenku. Dokonując wyboru pomiędzy swoją dotychczasową partnerką a potencjalną żoną, Schiele wybierał de facto drogę swojej przyszłej twórczości. Pokusa dostatniego, ustabilizowanego życia okazała się silniejsza od całkowitej wolności twórczej przy Wally. Schiele zerwał kontakty z konkubiną i oświadczył się Edith.

Egon Schiele, Portret żony, Edith, Niezła sztuka

Egon Schiele Portret Edith (żony artysty), 1915, fot. Google art project

Egon Schiele, Portret Edith, żona artysty, Niezła sztuka

Egon Schiele Portret Edith (żony artysty), detal | 1915, fot. Google art project

W związku z wybuchem I wojny światowej, Schiele był badany przez komisję lekarską i dopiero za trzecim razem orzeczono jego zdolność do służby wojskowej.

17 czerwca 1915 Schiele poślubił Edith, zaś kilka dni później, w związku z wybuchem I wojny światowej, wyjechał na służbę wojskową do Pragi. Żona była blisko niego, stacjonując  w hotelu. Dzięki wstawiennictwu zwolenników talentu i protektorów Schielego, artysta nie był wysłany na front. Przydzielano mu w ramach służby zadania o charakterze administracyjnym, zawsze w pobliżu Wiednia, dzięki czemu mógł swobodnie malować, wystawiać swoje prace i kontynuować karierę artystyczną.

W 1917 roku, w trakcie wykonywania swoich obowiązków, na polu bitwy zginęła Wally, która po rozstaniu z malarzem podjęła pracę pielęgniarki w Czerwonym Krzyżu. Fakt ten głęboko wstrząsnął Egonem, który porzucając dotychczasowe życie nie przewidział takiego scenariusza.

Po tym, jak ożenił się z Edith, jego życie uspokoiło się i ustabilizowało , głównie dzięki czekom, jakie każdego miesiąca przesyłała młodym rodzina jego małżonki. Aby uspokoić zazdrosną żonę, Schiele coraz rzadziej malował nagie modelki, skupiając się na bardziej tematyce.

Egon Schiele, Adele Herms, Niezła sztuka

Egon Schiele Siedząca kobieta z zadartymi nogami(Adele Herms) | 1917, fot. Google art project

Rok 1918 okazał się zarówno najbardziej owocnym, jak i najbardziej tragicznym w życiu Schielego. W lutym umarł Gustav Klimt, Schiele narysował jego portret na łożu śmierci. W zastępstwie mistrza Egon przewodniczył marcowej 49 wystawie Secesji Wiedeńskiej. Sam wystawił 19 obrazów olejnych oaz 29 rysunków i akwareli, odnosząc ogromny sukces artystyczny i komercyjny. Za pieniądze uzyskane ze sprzedaży swoich prac wynajął drugą pracownię, w której mógł malować wielkoformatowe płótna.

Latem okazało się, iż Edith spodziewa się dziecka i Egon – czując się coraz lepiej ze swoją mieszczańską stabilizacją – cieszył się i przygotowywał do roli ojca. Jednak wizja szczęśliwego rodzicielstwa przedstawiona na płótnie zatytułowanym Rodzina nigdy nie miała się ziścić.

Egon Schiele, Rodzina, Leopold Museum, Wiedeń, Niezła sztuka

Egon Schiele Rodzina  |  1918
olej, płótno, 162,5 × 152 cm, Belvedere, Wiedeń

W październiku 1918 r. będąca w szóstym miesiącu ciąży Edith zachorowała na siejącą spustoszenie w Wiedniu grypę hiszpankę. Zmarła 28 października Egon dołączył do niej zaledwie trzy dni później.

Schiele pozostawił po sobie 330 obrazów olejnych i ponad 3.000 prac na papierze. Wraz z upływem czasu, niemal sto lat po śmierci malarza, jego dzieła nie straciły na aktualności. Wystarczy odwiedzić Wiedeń, obejrzeć album z reprodukcjami albo chociaż zajrzeć do bezkresnych archiwów internetu aby zafundować sobie dawkę inspirującej sztuki, która zadziwia swoją oryginalnością i melancholią.

Egon Schiele, fotografia, Niezła sztuka

Egon Schiele, fot. Anton Joseph Trcka | 1914, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork

 

bibliografia, artykuły o sztuce, niezła sztuka

Bibliografia:
P. Werkner, Egon Schiele: Art, Sexuality, and Viennese Modernism, Cambridge 1995
F.  Illies, 1913 Rok przed burzą, Warszawa 2013 r.
P. Szarota, Wiedeń 1913, Gdańsk 2013.
M. V. Llosa Zeszyty Don Rigoberta, Warszawa 2004.
Katalog Leopold Museum (Wiedeń)


  1. Florian Illies, 1913. Rok przed burzą, Warszawa 2014


Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Dlatego Twoja pomoc jest bardzo ważna. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »



Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *




Niezła Sztuka?
Czytam. Lubię. Wspieram.
Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »