O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Johannes Vermeer „Dziewczyna z perłą”



Johannes Vermeer, Dziewczyna z perłą, 1665-1666
olej, płótno, 44,5 × 39 cm
Mauritshuis, Koninklijk Kabinet van Schilderijen, Haga

Johannes Vermeer Dziewczyna z perłą, ok. 1665-1667, Mauritshuis, Haga

Johannes Vermeer Dziewczyna z perłą, ok. 1665-1667, Mauritshuis, Haga

Niewątpliwie jest to jedno z najczęściej reprodukowanych dzieł w historii malarstwa. A przecież śmiało można by zapytać, co w tym obrazie jest niezwykłego? Niepozorny, bo mierzący zaledwie 44,5 × 39 cm 1, obraz z łatwością można by przeoczyć przechadzając się po haskim Mauritshuisie, gdyby nie tłum turystów oblegających go dookoła. Dziewczyna z perłą, pomimo swoich niewielkich wymiarów i prostoty ujęcia, hipnotyzuje i na długo pozostaje w pamięci. Dzieło wyśmienitego malarza Johannesa Vermeera nie bez powodu nazywane jest „Moną Lisą Północy”.

Vermeer był cenionym artystą oraz znawcą sztuki w XVII-wiecznej Holandii. Po przedwczesnej śmierci (zmarł w grudniu 1675 roku w wieku zaledwie 43 lat) 2 popadł w zapomnienie, a jego obrazy często były przypisywane innym malarzom. Na nowo odkryto jego geniusz dopiero w latach 80. XIX wieku.

Vermeer był perfekcjonistą. Nad każdym obrazem pracował bardzo długo, średnio tworzył 2-3 dzieła na rok. Dużo uwagi poświęcał detalom i kompozycji. Dziś znanych jest jedynie 36 obrazów jego autorstwa. Najsławniejszy z nich, Dziewczyna z perłą, datowany na lata 1665-1666 przez długi czas był w prywatnej kolekcji, niedostępny dla szerszej publiczności. Jako Dziewczyna w turbanie został kupiony na aukcji w 1881 roku za niewielką wówczas kwotę 2 guldenów i 30 centów przez kolekcjonera sztuki Arnoldusa Andriesa des Tombe’a. Po jego śmierci w 1902 roku płótno zostało przekazane Muzeum Mauritshuis w Hadze, gdzie znajduje się do dziś3.

Mauritshuis Museum, Dziewczyna z perłą, Muzeum Holandia, Vermeer, Niezła sztuka

© Mauritshuis Museum, Den Haag, fot. Ivo Hoekstra

Mauritshuis Museum, Dziewczyna z perłą, Muzeum Holandia, Vermeer, Niezła sztuka

© Mauritshuis Museum, Den Haag, fot. Ronald Tilleman

Po restauracji dzieła w 1994 roku usunięto pożółkłą warstwę werniksu, dzięki czemu sygnatura mistrza (IVMeer, w lewym górnym rogu) stała się widoczna, a obrazowi został przywrócony dawny blask 4.

Vermeer sygnatura, Dziewczyna z perłą, Mauritshuis Museum, Niezła Sztuka

© Mauritshuis Museum, Den Haag, fot. www.mauritshuis.nl/girlwithablog

Dzieło przedstawia młodą dziewczynę, której twarz ukazana na czarnym jednolitym tle zwraca się w kierunku widza. Wyraźnym, a właściwie jedynym, akcentem jest kolczyk z dużą perłą, w której widzimy refleks światła. Światło – jak w większości dzieł Vermeera – pada z lewej strony obrazu. To ono jest najważniejszym czynnikiem, budującym nastrój w jego twórczości i modelującym kształty w miękki, niemal leonardowski sposób. Kompozycja jest oszczędna i statyczna, kolorystyka harmonijna, choć raczej chłodna. Szczególnie zwraca uwagę często stosowany przez artystę dwuton cynober-ultramaryna.

Vermeer często malował kobiety. Jednak  Dziewczyna z perłą różni się od pozostałych dzieł tego malarza. Zazwyczaj Vermeer ukazywał swoje modelki we wnętrzu mieszczańskich domów, wykonujące codzienne czynności jak słynna Mleczarka lub Czytająca list. Kobiety na jego płótnach są zwykle osadzone w określonym kontekście historycznym, ich stroje i przedmioty wskazują na ich role społeczne, bądź ukryty w obrazie przekaz. Dziewczyna z perłą została przedstawiona na czarnym tle, widoczna od ramion w górę, bez szczególnych atrybutów. Kostium, a właściwie zawinięty na głowie turban, również nie podpowiada nam wiele, nie jest niczym charakterystycznym dla epoki, w której tworzył artysta. Począwszy już od XVI wieku turbany były używane jako rekwizyty w obrazach, w celu dodania im egzotyki.

To, co intryguje najbardziej  to mimika twarzy modelki. Sprawia wrażenie, jakby została przyłapana przez widza, a świadomość bycia obserwowaną odbija się w jej twarzy; szeroko otwarte oczy i lekko rozchylone usta pokazują nam jej zaskoczenie lub nawet strach. Wyraziste emocje przeciwstawione są bezruchowi, wręcz pustce, która otacza bohaterkę. Światło, skierowane z lewej strony obrazu, oświetla i miękko modeluje jej twarz. Dodaje to nieco teatralności, wciąż jednak bardzo subtelnej. Brak kontekstu sytuacyjnego oraz czarne tło za postacią wzmaga dodatkowo aurę tajemnicy. Typ urody portretowanej kobiety jest bardzo intrygujący. Nie spełnia klasycznych kanonów piękna, przez co tym bardziej zastanawiamy się, czy dziewczyna nam się podoba. A jej twarz skrywa w sobie dużo emocji, których nie potrafimy odgadnąć.

Johannes Vermeer Dziewczyna z perłą, ok. 1665-1667, Mauritshuis, Haga

Johannes Vermeer Dziewczyna z perłą, detal, ok. 1665-1667, Mauritshuis, Haga

Perła umieszczona na środku kompozycji może mieć różne konotacje. W średniowieczu ozdoba ta, ze względu na swój blask i czystość koloru, kojarzona była z niewinnością. Jednak w epoce baroku pojawiała się często w martwych naturach, oznaczając marność rzeczy ziemskich oraz kobiecą próżność 5. Warto tu wspomnieć o innym dziele Vermeera, Kobieta ważąca perły, którą artysta umieścił na tle wiszącego na ścianie Sądu Ostatecznego. Można się zastanawiać, czy podobne znaczenie może mieć perła również w tym dziele?

Nie znamy tożsamości modelki. Wokół tego zagadnienia powstało kilka teorii. Sugerowano, że mogła nią być jedna z córek artysty, Maria, jednak w czasie powstawania obrazu miała ona zaledwie 12 lat, więc hipoteza ta nie brzmi wiarygodnie6. Kolejną kandydatką jest Magdalena van Ruijven, ponieważ jej ojciec był długoletnim zleceniodawcą i opiekunem Vermeera, a przede wszystkim pierwszym właścicielem płótna. Ta hipoteza również ma słaby punkt; dziewczyna ubrana jest w prosty strój, bardziej charakterystyczny dla dziewcząt służebnych, niższego pochodzenia.

Najbardziej prawdopodobna jest hipoteza, że obraz nie przedstawia żadnej konkretnej osoby, jest tylko tronies 7, czyli studium tworzonym przez malarzy w celach ćwiczebnych, czasem wystawianych na targach, a więc nie przeznaczonych dla konkretnego zleceniodawcy. Najczęściej tronies przedstawiały intrygującą fizjonomię, ekspresję twarzy, nietypową urodę. Takie płótna stanowiły demonstrację umiejętności malarskich artysty, głównie były jedynie ciekawostką dla kolekcjonerów, nie obrazami o dużej wartości w ówczesnym handlu sztuką. Możliwe, że dziewczyna z perłą to tylko wymyślona przez Vermeera postać.

Na poparcie tej hipotezy można wymienić jeszcze dwa podobne do tego obrazy autorstwa Vermeera: Dziewczyna w czerwonym kapeluszu oraz Portret młodej kobiety, również pochodzące z dojrzałego okresu twórczości malarza. Tutaj, podobnie jak i w Dziewczynie z perłą, Vermeer skupił się przede wszystkim na oddaniu mimiki twarzy, zupełnie eliminując wątek rodzajowy, tak charakterystyczny dla całej jego twórczości.

Dziewczyna z perłą łączy niezwykle oryginalny urok prostoty z mistrzowskimi przejścia światłocieniowe, a siła wyrazu jej twarzy sprawia, że obraz nie ma sobie równych.

bibliografia arcydzieło do kawy niezła sztuka

Bibliografia:

1. Duparc F. J., Wheelock A.K., Johannes Vermeer Washington D.C., The Hague, New Haven 1995.
2. Slive S., Dutch painting 1600-1800. The Yale University Press Pelican History of Art Series, Penguin Books Ltd, 1995.
3. Liedtke W., Plomp M., Ruger A., Baarsen R.J, Vermeer and the Delft school, New York 2001.
4. Strona internetowa poświęcona twórczości artysty: http://www.essentialvermeer.com/catalogue/girl_with_a_pearl_earring.html#.WfMtl1u0MdU
5. Oficjalna strona internetowa Mauritshuis: https://www.mauritshuis.nl/nl-nl/verdiep/de-collectie/kunstwerken/meisje-met-de-parel-670/


  1. https://www.mauritshuis.nl/nl-nl/verdiep/de-collectie/kunstwerken/meisje-met-de-parel-670/
  2. http://www.essentialvermeer.com/catalogue/girl_with_a_pearl_earring.html#.WfMtl1u0MdU
  3. Duparc F. J., Wheelock A.K., Johannes Vermeer, Washington D.C., The Hague and New Haven 1995.
  4. Duparc F. J., Wheelock A.K., op. cit., s. 166.
  5. Slive S., Dutch painting 1600-1800, The Yale University Press Pelican History of Art Series, Penguin Books Ltd, 1995, s. 149.
  6. Duparc F. J., Wheelock A.K., op. cit, s. 166.
  7. Liedtke W., Plomp M., Ruger A., Baarsen R.J, Vermeer and the Delft school, New York 2001, s. 386.
Katarzyna Jagocha

» Katarzyna Jagocha

Absolwentka historii sztuki z Krakowa. W każdej epoce artystycznej znajdzie coś, co zapadnie jej w pamięć, ale szczególnym zainteresowaniem darzy sztukę holenderską XVII w. oraz okres Młodej Polski. Lubi dzieła wychodzące poza schematy swojej epoki, docenia niekonwencjonalne piękno, wszędzie szuka drugiego dna. W wolnych chwilach realizuje nową pasję, jaką jest grafika komputerowa.

Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki "Niezła Sztuka". Jeśli chciałbyś/chciałabyś wesprzeć nas w tworzeniu miejsca w polskim internecie na temat sztuki, które nie ma reklam możesz przekazać nam darowiznę, nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »