Sztuka jako sposób radzenia sobie z przeżytym dramatem. Alina Szapocznikow przekuwała doświadczenie traumy Zagłady oraz walki z chorobą w odważne rzeźby. Przy tym pozostawała radosna i pełna energii, uwielbiana przez ludzi. Kim była kobieta, która nie bała się zwrócić z prośbą o pomoc do słynnego Pabla Picassa?

Mówiono na nią „Torpeda” – tyle miała życiowej energii. Dziewczęca, radosna, z burzą czarnych loków, z pasją oddawała się rzeźbieniu. Za tym szczerym uśmiechem ukrywała jednak wojenną traumę, później także śmiertelną chorobę. Jaki obraz siebie wykuła artystka?

Alina Szapocznikow, fot. Ryszard Stanisławski, © Archiwum Olgi Stanisławskiej

Szary sweter

Gruby, wełniany, robiony na drutach podczas pobytu w szpitalu. Na co dzień nosiła też inne, na przykład jasnobrązowe, do tego spódnice zapinane z przodu, nylonowe pończochy. Tą mniej formalną stylizacją odejmowała sobie lat. Jednak rzeźbić mogła tylko w tym jednym: „I przede wszystkim wkładam szary sweter, który sama sobie zrobiłam przed laty i nie potrafię się z nim rozstać. Dopiero, gdy mam go na sobie, czuję, że mogę zabrać się do roboty”¹. To był jej pancerz, jak zauważył historyk sztuki Andrzej Kossakowski².

Alina Szapocznikow w pracowni, fot. M. Karewicz | lata 60. XX wieku, Muzeum Historii Żydów Polskich Polin

Drzwi pracowni otwierała o dziewiątej rano, zamykała o piątej po południu. Ktoś określił jej artystyczne królestwo mianem „fabryczki na delikatne rzeczy”³. Nie lubiła, gdy ktoś nieproszony przekraczał próg pracowni. Ona sama zaś wielokrotnie przekraczała własne granice.

Zapomnieć o Zagładzie

Błyskotliwa, dowcipna, pełna energii, elegancka – tak postrzegano Alinę Szapocznikow. Trudno było się domyślić, ile cierpienia ukrywała za uśmiechem: getto, obóz pracy, śmierć najbliższych, emigrację, bezpłodność, chorobę nowotworową. Wszystkie traumy przetopiła w poliestrowe żywice, gips czy brąz. W wywiadach nie wspominała o żydowskim pochodzeniu, w ślad za rodziną wybrała polskość⁴.

Urodziła się 16 maja 1926 roku w Kaliszu, zaraz potem jej rodzice – ojciec dentysta, matka pediatrka – przenieśli się do Pabianic. Alina uczęszczała do polskiej szkoły podstawowej oraz gimnazjum, do którego przyjmowano co roku dwie uczennice pochodzenia żydowskiego. W domu rozmawiano wyłącznie po polsku, zrezygnowano z koszernej kuchni. O żydowskość upomnieli się naziści.

Zmarły na gruźlicę rok przed wybuchem wojny Jakub Szapocznikow nie doczekał przymusowej przeprowadzki z willi do getta, najpierw pabianickiego, a po jego likwidacji w maju 1942 roku – do łódzkiego. Jego żonę, Rywkę, zatrudniono w szpitalu, na początku w getcie, później w obozie koncentracyjnym. W Auschwitz przebywała krótko wraz z córką, może kilka tygodni, następnie trafiły do Bergen-Belsen. Po ewakuacji obozu obie znalazły się w podobozie Duderstadt, skąd skierowano je do pracy w fabryce amunicji. „Alina otrzymała numer 42048, Rywka – 42101”⁵. Gdy II wojna światowa dobiegała końca, obóz przejściowy ewakuowano i to wówczas rozdzielono matkę i córkę.

Artystka

Po raz drugi urodziła się w Pradze, a właściwie w Cieszynie, bo takie miasto podała, starając się o czechosłowackie obywatelstwo. Wniosek złożyła jako Alena Šapočnikova, dokumenty potwierdzające nową tożsamość otrzymała 6 marca 1947 roku. Kilkanaście miesięcy wcześniej, gdy wraz z grupą więźniarek przekroczyła granicę, uznano ją za „czechosłowacką repatriantkę z Polski”⁶. Szybko nauczyła się mówić bez akcentu i myśleć jak komunistka. W przyszłości zdarzy jej się tworzyć dzieła o charakterze propagandowym. Spośród dwóch rzeczy, o których była przekonana – że jej matka nie żyje i że zostanie rzeźbiarką – tylko ta druga okazała się prawdziwa. Wszystko układało się pomyślnie, choć nie bez przygód.

Alina Szapocznikow, Pomnik Przyjaźni Polsko-Radzieckiej | 1954, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

Jesienią 1945 roku rozpoczęła studia w Wyższej Szkole Artystyczno-Przemysłowej w Pradze, mimo że wykonana w ramach egzaminu wstępnego głowa z gliny rozpadła się, zanim ktokolwiek zdążył ją ocenić. W pracowni rzeźbiarza Josefa Wagnera uczyła się szukać odpowiedzi na pytania mistrza, które naprowadziły ją na własną koncepcję formy i treści. Pracując zarobkowo u Otakara Velínskiego, nie wykonała żadnej rzeźby, za to „myła podłogi, chodziła po piwo” – jak wspominał Tadeusz Rolke, który fotografował jej dzieła⁷. Ale to tam ukochała kamień. Mieszkając w Pradze, odnalazła matkę w Łodzi; już nie Rywkę, a Reginę. O polskość upomniała się sama.

Pożyczka od Picassa

Alina Szapocznikow, Bukiet II, detal na wystawie Sposoby widzenia w Muzeum Sztuki w Łodzi | 1966, fot. Fundacja Niezła Sztuka

Po raz trzeci Szapocznikow narodziła się w Paryżu – już jako artystka. W listopadzie 1947 roku zawitała do stolicy Francji jako stypendystka, na początku roku 1948 została słuchaczką École Nationale Supérieure des Beaux-Arts. U Paula Niclausse’a uczyła się rzeźbiarstwa przez dwa lata, by następnie zacząć pracować na swoje nazwisko.

Doceniano jej dojrzałość, pełną ekspresji precyzję. Kiedy wyobrazimy sobie drobnej budowy kobietę z uśmiechem obrabiającą ważący dwie tony kamienny blok, być może nie zdziwi nas fakt, że gdy artystce skończyły się pieniądze, ta zwróciła się o pomoc do samego Pabla Picassa. Jej pewność siebie i wrodzony wdzięk bez problemu wynegocjowały pożyczkę. Zanim spłaciła dług, nie mogła powstrzymać się przed kupnem sandałów⁸.

Alina Szapocznikow, Portret wielokrotny (czterokrotny) na wystawie Sposoby widzenia w Muzeum Sztuki w Łodzi | 1965–1967, fot. Fundacja Niezła Sztuka

Alina Szapocznikow, Portret wielokrotny (czterokrotny), wystawa w Galerii Florence Houston-Brown, Paryż | 1967, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

O kobiecie

Rzeźby Szapocznikow z lat 50. były manifestem młodości, kobiecości skonfrontowanych z przemocą, opresją. Trudny wiek: wysoka na 189 centymetrów figura z gipsu przedstawia nagą dziewczynę, która zostaje wystawiona na publiczny ogląd, a mimo to bije z niej duma. Bellissima, Kobieta-róża, Pnąca: te dzieła są już bardziej abstrakcyjne, sensualne, kształtem przypominają rośliny – jednak nadal to gra z kobiecym (czyli własnym) ciałem. Ten eksperyment nigdy się nie skończy, z czasem będzie jedynie przybierał coraz odważniejsze formy.

Alina Szapocznikow z rzeźbą Trudny wiek | 1956, Muzeum Sztuki w Łodzi

Alina Szapocznikow, Trudny wiek | 1956, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

Siłę czerpała od matki. Ta wysyłała córce do Paryża paczki z żywnością, ubraniami, lekarstwami i nie przestała nawet wtedy, gdy Szapocznikow zaczęło się powodzić finansowo. Opiekowała się dorosłą artystką tak jak nastolatką w getcie. Zmarła w Warszawie na raka płuc.

Czas na miłość

Pierwsza miłość, rzeźba powstała w 1954 roku na fali odwilży po śmierci Józefa Stalina, aż kipi młodością i zmysłowością. Prywatne życie Szapocznikow też takie było. Koleżanki z Pragi wspominały, że miała kilku chłopców naraz i nie odmawiała sobie flirtu nawet z tymi już zajętymi. Za mąż wychodziła dwukrotnie. Ryszarda Stanisławskiego, historyka i krytyka sztuki, spotkała w Paryżu w 1948 roku. Cztery lata później byli już małżeństwem i rodzicami adoptowanego syna. Rozwiedli się w 1958 roku, lecz pozostali w przyjaźni, czego dowodem jest ich wieloletnia korespondencja zebrana w tomie Kroją mi się piękne sprawy.

Alina Szapocznikow i Ryszard Stanisławski przy radiu | 1952–1953, dzięki uprzejmości Wydawnictwa Karakter

W 1956 roku podczas pracy w konkursie na polski pawilon na Expo 58 w Brukseli poznała Romana Cieślewicza, utalentowanego grafika. Podobnie jak w poprzednim związku najpierw zakochał się on, ona potrzebowała więcej czasu. Gdy po kilku latach pobytu w Polsce wymuszonego chorobą artystka wróciła do Francji na stałe w 1963 roku, zamieszkali razem, a w 1967 roku wzięli ślub. Cieślewicz wspierał ukochaną w jej międzynarodowej karierze rzeźbiarki, sam będąc już u szczytu sławy.

Z…

… gipsu i gliny Szapocznikow tworzyła niewielkie rzeźby w nieczynnym warsztacie tkackim w Paryżu, udostępnionym jej przez Helenę Lustre, znajomą rodziny jeszcze z Pabianic. W kamieniu ćwiczyła się w zakładach państwa Lerendu, położonych niedaleko cmentarza Père-Lachaise. W tamtym czasie wykonała m.in. medalion nagrobny dla skrzypaczki Ginette Neveu, która zginęła w katastrofie lotniczej. Specjalizowała się w tak zwanym traconym wosku. „Najpierw formuje się kształt z wosku; ja wosk uzupełniam papierem, inkrustuję kamieniami, kawałkami ceramiki. […] Później się to wypala i zalewa brązem. Praca ta przynosi mi także i dlatego tak wiele radości, że jest bliska rzemiosła”⁹ – mówiła w jednym z wywiadów. Jednak ze względu na niedostępność wielu produktów tworzyła głównie z biedamateriałów.

Alina Szapocznikow w swojej pracowni w Malakoff na przedmieściach Paryża | 1971, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

Poliester – w nim zatapiała przedmioty codziennego użytku: pończochy, bieliznę, rękawice, zdjęcia. O Szapocznikow i „krytycznym wymiarze plastiku” pisze Katarzyna Trzeciak w Politykach / awangardach:

„[…] Szapocznikow jest rzeźbiarką poszukującą nowych tworzyw, z którymi wiązała możliwość zarówno indywidualnego wyrazu, jak i artykulacji cywilizacyjnych przeobrażeń, wobec których tradycyjne materiały rzeźbiarskie okazywały się anachroniczne i znaczeniowo niewydolne”¹⁰.

Do Pnącej rzeźbiarka użyła konstrukcji z żelaznych prętów, na nie nałożyła odlane w formach betonowe elementy, te z kolei znikały pod świeżą masą, którą formowała jak ciasto. Stąd liczne ślady palców artystki na jej pracach. Szapocznikow odczuwała silną potrzebę kontaktu z materiałem.

Nagroda od Duchampa

Alina Szapocznikow na tle pracy Grands ventres | 1968, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

Na wystawy i sympozja rzeźbiarskie w całej Europie jeździła najczęściej własnym autem: czechosłowacką Škodą, Fiatem 1100, zielonym kabrioletem MG. Na tylnym siedzeniu woziła narzędzia i katalogi swoich prac. Z fragmentu samochodu zrobiła rzeźbę: złote, rozwarte kobiece nogi umieszczone na resorze to symboliczne zespolenie maszyny z ciałem. Nazwę swojej pracy – Goldfinger – Szapocznikow zaczerpnęła z filmu o Jamesie Bondzie, co jeszcze dobitniej podkreśla uprzedmiotowienie kobiety. Powstały w 1965 roku asamblaż przypadł do gustu jurorom nagrody Fundacji Copleya, a skład sędziowski tworzyli: Marcel Duchamp, Jean Arp, Max Ernst i Roberto Matta.

W Amerykańskim śnie Szapocznikow pisała o wykuciu z kawałka różowego marmuru Rolls-Royce’a dwukrotnie większego niż rzeczywisty. Nowy Jork nie był tym pomysłem zachwycony, Europa – wręcz przeciwnie. Brak środków i sponsorów zweryfikował jednak plan artystki, która skupiła się na dwóch miniaturowych modelach, w tym jednym z białego, tańszego marmuru. Właśnie ten nabył szwajcarski kolekcjoner i wynalazca elektrycznej szczoteczki do zębów Philippe-Guy Woog, zaś różowy model kupił francuski kierowca wyścigowy Hervé Poulain¹¹.

Intymność

Od warszawskiej Zachęty po szwedzkie muzeum, przez paryskie salony i europejskie biennale sztuki – rzeźby Szapocznikow rozsławiły jej nazwisko jeszcze za życia, a nawet po śmierci gościły – i wciąż goszczą – w największych galeriach i ośrodkach sztuki na całym świecie. Jedni widzą w nich erotyzm, ekstrawagancję, inni dostrzegają intymność, wewnętrzne napięcie, autorefleksję. Wszyscy są zgodni co do indywidualizmu i niepowtarzalności spojrzenia artystki oraz sposobu doświadczania sztuki.

Pracownia Aliny Szapocznikow w Malakoff koło Paryża | 1970, fot. Artmuseum.pl

Nie krępowała jej nagość, własne ciało traktowała jako narzędzie do wyrażania stanów emocjonalnych, opowiadania o życiu i śmierci, upadku wartości, otaczającym pięknie – 22 czerwca 1971 roku w swojej pracowni w Malakoff napisała: „Twórczość mieści się między marzeniem a codziennością”¹².

Alina Szapocznikow, Popiersie bez głowy | 1968, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie

Pracownia w Malakoff koło Paryża | 1971, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

Komiks

Alina Szapocznikow, Piersi | 1966-68, Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Pierwsza diagnoza zapadła w lipcu 1949 roku – gruźlica jajników. Nabyła ją w spadku po doświadczeniach obozowych. Kilka miesięcy w szpitalach, długa rehabilitacja, bezpłodność. Choroba przeszkodziła w uzyskaniu dyplomu, co jednak nie przekreśliło artystycznej kariery Szapocznikow.

Diagnoza z 1969 roku okazała się jeszcze poważniejsza – rak piersi. Ale i to cierpienie Szapocznikow potrafiła przekuć w dzieło. Formą autoterapii był chociażby cykl kilkunastu odlewów głów, zdeformowanych autoportretów, czyli Nowotwory uosobione z 1971 roku. Nawet w szpitalu humor jej nie opuszczał.

„Usiłuję zachować resztki godności z pomocą 4 flakonów wody kolońskiej, ubrana w najładniejsze koszule od Romana (Cerrutti1880), z paryską prasą literacką na nocnym stoliku. Pod tymi pięknymi strojami urządzili mnie doprawdy na wzór Charles’a Laughtona w roli Quasimodo w Dzwonniku z Notre Dame (wg V. Hugo), klasycznym filmie, który widziałam, będąc dzieckiem, i po którym jeszcze przez lata miałam koszmary”¹³

– pisała w 1972 roku do zaprzyjaźnionej francuskiej artystki Annette Messager. Do listu dołączony był rysunkowy komiks ukazujący Szapocznikow w trakcie leczenia.

Alina Szapocznikow w pracowni w Malakoff koło Paryża | 1970, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

Ostatnie życzenie

Alina Szapocznikow, Bouches en marche (Kroczące usta) | 1966, © Piotr Stanisławski, dzięki uprzejmości Artmuseum.pl

Szapocznikow zmarła 2 marca 1973 roku w sanatorium Praz-Coutant. Pochowano ją w Paryżu na cmentarzu Montparnasse, w dzielnicy artystów, w której mieściła się jej ulubiona restauracja urządzona w stylu art déco – La Coupole. Dopiero później między kartami książki Brunona Schulza odnaleziono jej testament. A w nim prośba o: pochówek w Warszawie, w której jej nazwisko nie było „dziwolągiem”; zatrzymanie ostatniej pracowni w Malakoff; zabezpieczenie rzeźby z cyklu Zielnik. Czułe pożegnanie z mężem, wzruszające słowa do syna. I lekcja życia:

„Chcę, żebyście pamiętali, że każdy liść fruwający, który można widzieć, każdy śmieć, który można dotknąć, każdy smak czy zapach, czy szum wiatru jest ważniejszy od wszystkich dzieł sztuki i «sukcesów» artystycznych”¹⁴.

Wolność

„Ach! Jakże jestem piękna. Och! Jakże jestem nieszczęśliwa, jak szczęśliwa, uwięziona, pognębiona, jak chcę wolności!”¹⁵ – zanotowała w pamiętniku z getta łódzkiego. Miała wtedy siedemnaście lat, ale pragnienie wolności, swobody twórczej pozostało z nią na zawsze. Swoich traum nie ubierała w słowa, lecz w dzieła. Pełna energii, zdeterminowana, ambitna, głodna życia – taki obraz siebie wykuła w sercach bliskich.

Bibliografia:
1. Beylin M., Ferwor. Życie Aliny Szapocznikow, Kraków–Warszawa 2015.
2. Budzbon-Szymańska D., Mistrzynie. Eseje o polskich artystkach, Warszawa 2024.
3. Kroją mi się piękne sprawy. Listy Aliny Szapocznikow i Ryszarda Stanisławskiego 1948–1971, red. A. Jakubowska, K. Szotkowska-Beylin, Kraków–Warszawa 2012.
4. Rottenberg A., Trudny wiek, Warszawa 2025.
5. Trzeciak K., Alina Szapocznikow i krytyczny wymiar plastiku, w: Polityki / awangardy, red. A. Karpowicz, J. Kornhauser, M. Rakoczy, A. Wójtowicz, Kraków 2021.
6. Witryna archiwum Muzeum Sztuki Nowoczesnej, archiwum.artmuseum.pl.
7. Witryna Secondary Archive, secondaryarchive.org.

• Info
• Lista artykułów

» Agnieszka Warnke

Krytyczka literacka, dziennikarka. Pisze o literaturze, języku, fotografii i wszystkim, co pomiędzy słowem a obrazem. Uwielbia książki obraz(k)owe, literackie eksperymenty w duchu OuLiPo oraz reportaż w każdej postaci.

• Alina Szapocznikow: między marzeniem a codziennością - 26 lutego 2026
• Kolor a ewolucja fotografii - 9 października 2025
• „Olimpia” Katarzyny Kozyry - 5 czerwca 2025
• Miłość i obsesja. W świecie uczuć i wyobraźni Zofii Rydet - 6 grudnia 2024
• „Przed kamerą – artyści”. Za kamerą – Adam Karaś - 8 lutego 2024
• Edward Steichen – uczynić z „Vogue’a” Luwr - 3 listopada 2023
• Wyrzeźbić naturę. Fotografie Karla Blossfeldta - 29 czerwca 2023
• Wojciech Plewiński: czarno-białe notatki fotografa - 3 lutego 2023
• Fotografika, czyli na styku sztuk - 22 stycznia 2023
• Jean Paul Getty – od milionera do kolekcjonera - 14 grudnia 2022