O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Lustereczko powiedz przecie…



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas na PATRONITE »

Wszyscy wiemy jak wyglądamy. Każdy z nas zna swoją twarz tak dobrze, że w ogóle nie zastanawiamy się nad faktem, że nigdy nie oglądamy jej bezpośrednio. Żeby spojrzeć sobie w oczy potrzebujemy medium: lustra, zdjęcia, portretu… Siłą rzeczy obraz nas samych jest zawsze trochę zniekształcony. Kiedy się nad tym zastanowić, to dość fascynujące zjawisko. Na tyle fascynujące, że przez wieki inspirowało artystów do rozmaitych wizualnych gier z wymienionymi pośrednikami, najczęściej zwierciadłami. Zapraszam więc na przegląd malarskich wygibasów przed lustrem (czasem intelektualnych, a czasem zupełnie fizycznych).

Optyczne zabawy były na ogół niezłym pokazem umiejętności artysty. Chyba najsłynniejszy przykład takiego popisu to Autoportret w wypukłym lustrze Parmigianina z ok. 1524 r.

Parmigianino, Autoportret w lustrze, malarstwo włoskie, niezła sztuka

Parmigianino Autoportret w wypukłym lustrze | ok. 1524 r., Kunsthistorisches Museum, Wiedeń

Młodziutki (mniej więcej 21-letni) malarz zrobił sobie doskonałą autoreklamę, pokazując, że zasady perspektywy miał w małym palcu i radził sobie nawet z jej zakrzywioną wersją. Zwróćcie uwagę, jaką część ciała powiększa lustro: dłoń, czyli narzędzie pracy artysty. Jakby tego było mało, Parmigianino zadbał o odpowiednio korzystne ukazanie twarzy. Patrząc na jego obraz Giorgio Vasari uznał, że „zdaje się być raczej aniołem niż człowiekiem”. Taki autoportret był doskonałą wizytówką, którą można było się pochwalić przed potencjalnym zleceniobiorcą. Nic dziwnego, że malarz zabrał go ze sobą wyjeżdżając na podbój Rzymu.

Cel Parmigiana został osiągnięty z nawiązką, bo obraz na stałe wszedł do kanonu historii sztuki. Można znaleźć sporo nawiązań do niego, na przykład w wykonaniu XX-wiecznego mistrza optycznych iluzji, M. C. Eschera.

Inną grę z mediami i odbiorcą podjął Johannes Gumpp – malarz znany w zasadzie tylko z jednego hitu: stworzonego w dwóch wersjach Potrójnego autoportretu z ok. 1646 r.

Johannes Gumpp, Potrójny autoportret, malarstwo, niezła sztuka

Johannes Gumpp Potrójny autoportret | 1646 r., własność prywatna

Artysta pokazał tu swój warsztat pracy. Widzimy go odwróconego tyłem i malującego swoje oblicze, które obserwuje w zawieszonym obok lustrze. Gumpp konfrontuje nas nie bezpośrednio ze swoją twarzą, ale z jej wizerunkiem zapośredniczonym przez dwa media, jakby demaskując ułudę wszystkich autoportretów. Ani widok w lustrze, ani na malowanym obrazie nie jest prawdziwy. Tego rzeczywistego, dostępnego tylko bez pośredników, zobaczyć nie możemy, dlatego artysta odwrócony jest tyłem.

Johannes Gumpp, Potrójny autoportret, malarstwo, niezła sztuka

Johannes Gumpp Potrójny autoportret | 1646 r., Galeria Uffizi, Florencja

W nieco odmienny sposób medium zaakcentowała jedna z pierwszych słynnych kobiet-malarek, Sofonisba Anguissola. Około 1559 r. stworzyła swój autoportret w portrecie (bo jak to inaczej określić?).

Sofonisba Anguissola, Bernardino Campi malujący Sofonisbę Anguissolę, malarstwo włoskie, Niezła sztuka

Sofonisba Anguissola Bernardino Campi malujący Sofonisbę Anguissolę | ok. 1559 r., Pinacoteca Nazionale, Siena

Na obrazie widzimy jej nauczyciela, Bernardino Campi, malującego swoją uczennicę. Po raz kolejny oglądamy więc nie „prawdziwą” twarz artystki, a jedynie jej – z definicji niedoskonały – wizerunek. Co więcej Anguissola podkreśla tę różnicę: porównajcie jej dość płasko namalowaną twarz z o wiele staranniej wymodelowanymi rysami Campiego.

Malarski popis może być także rodzajem podpisu, na przykład kiedy do obrazu o innej tematyce artysta wprowadza swój „przypadkowo” odbity autoportret. Najsłynniejszy przykład to chyba Portret małżonków Arnolfinich Jana van Eycka z 1434 r., na którym autor jest jedną z osób widocznych w niewielkim, wypukłym lustrze.

Jan van Eyck, Portret Arnolfinich, 1434, National Gallery, Londyn, Niezła Sztuka

Jan van Eyck, Portret małżeństwa Arnolfinich | 1434, National Gallery, Londyn

Jan van Eyck, Portret Arnolfinich, 1434, National Gallery, Londyn, Niezła Sztuka

Jan van Eyck, Portret małżeństwa Arnolfinich, detal | 1434, National Gallery, Londyn

Mistrzynią takich „mimochodem” odbitych autoportretów była niderlandzka malarka Clara Peeters, która specjalizowała się w martwych naturach. Wielokrotnie wprowadzała do nich swój wizerunek, ukryty w refleksach metalowych naczyń. Poniżej tylko jeden, ale za to zwielokrotniony przykład.

Clara Peeters, Martwa natura z kwiatami i złotymi pucharami, Niezła sztuka

Clara Peeters Martwa natura z kwiatami i złotymi pucharami | 1612 r., Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe

Clara Peeters, Martwa natura z kwiatami i złotymi pucharami, Niezła sztuka

Clara Peeters Martwa natura z kwiatami i złotymi pucharami, detal | 1612 r., Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe

Dużym kunsztem popisał się Caravaggio malując w 1597 r. Bachusa. Swoją miniaturową podobiznę artysta umieścił na karafce z winem – w wypukłym szkle odbija się postać mężczyzny przy sztalugach.

Caravaggio, Bachus, Galeria Uffizi, malarstwo włoskie, Niezła sztuka

Caravaggio Bachus | ok. 1596-1597 r., Galeria Uffizi, Florencja

Co ciekawe, szczegół ten przez lata nie był widoczny. Prawdopodobnie początkowo był wyraźny, ale kompletnie zamazały go zabrudzenia, a także liczne renowacje. Po raz pierwszy zauważono go w 1922 r. podczas konserwacji, nie było jednak pewności, czy to na pewno portret, czy może przypadkowe plamy farby. Ponieważ nie istniała wówczas technologia pozwalająca na dokładniejsze zbadanie sprawy, temat porzucono. Dopiero wykonane w 2009 r. zdjęcia w podczerwieni pozwoliły potwierdzić istnienie wizerunku.

Caravaggio, Bachus, Galeria Uffizi, malarstwo włoskie, Niezła sztuka

Caravaggio Bachus, detal | ok. 1596-1597 r., Galeria Uffizi, Florencja

To nie jedyny ukryty autoportret Caravaggia, który użyczał swoich rysów na przykład uciętej głowie Goliata. Ciekawym i mniej znanym dziełem jest malowidło na suficie alchemicznego gabinetu w rzymskiej Villa Ludovisi.

Caravaggio, Jowisz, Neptun i Pluton, malarstwo włoskie, Niezła sztuka

Caravaggio Jowisz, Neptun i Pluton | 1597 r., Villa Ludovisi, Rzym

Jest to jedyny znany przykład ściennego malarstwa Caravaggia, który tworzył z reguły obrazy sztalugowe. Wykonany w 1597 r. na zlecenie kardynała Francesco Maria Del Monte, przedstawia antycznych bogów: Jowisza, Neptuna i Plutona dookoła sfery niebieskiej, która symbolizuje kosmos. Wybór tematu nie był przypadkowy, wiązał się z alchemicznymi zainteresowaniami kardynała. W ciasnej przestrzeni gabinetu Caravaggio zdecydował się zastosować śmiałe skróty perspektywiczne, tworząc iluzję spoglądania na postacie od dołu. Modelem do prawdopodobnie wszystkich trzech bogów był on sam. Przypuszczalnie malował się stojąc na zwierciadle (to są dopiero wygibasy przed lustrem!). Dodajmy, że sportretował się w całej okazałości – konserwacja z początku lat 90. XX w. odsłoniła wszystkie części ciała, wstydliwie zakryte w XIX w.


Artykuł pierwotnie ukazał się na blogu autorki: wycinkiblog.wordpress.com

bibliografia, artykuły o sztuce, niezła sztuka

Jagla J., Autoportret w przebraniu, czyli jak artyści ukrywali w dziełach swoje autoportrety, http://niezlasztuka.net/o-sztuce/autoportret-w-przebraniu.
Kowalczykowa A., Świadectwo autoportretu, Warszawa 2008.
Squires N., Tiny Caravaggio self-portrait revealed by technology, https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/6468623/Tiny-Caravaggio-self-portrait-revealed-by-technology.html.
Hoakley, The Riches of the Table, and the Futility of Life: Clara Peeters’ still lifes, https://eclecticlight.co/2017/05/27/the-riches-of-the-table-and-the-futility-of-life-clara-peeters-still-lifes.
Wallis M., Autoportret, Warszawa 1964.

Joanna Jaśkiewicz

» Joanna Jaśkiewicz

Absolwentka historii sztuki i pedagogiki, zawodowo zajmuje się edukacją muzealną. Zafascynowana polskim malarstwem XIX w., a zwłaszcza twórczością kobiet w tym okresie. Miłośniczka autoportretów.

Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »


One thought on “Lustereczko powiedz przecie…

  1. Clara Peters, wsrod wielkiej grupy malarzy-Protestantow polnocnej Flandrii nie mogla malowac symboli religijnych.

    W analizie martwej natury, brakuje rozwiniecia ukrytych symboli – tulipan (smierc), mak (wieczny sen), zlote monety (bezsens bogactwa – Vanitas!), kosztowne muszle,
    – kute metalowe puchary, stanowiły luksus. Wszystkie te „swiecidelka” w istnieniu ludzkim byly tylko chwilowym zdarzeniem wobec wiecznosci i smierci.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »