O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Hieronim Bosch „Wędrowiec”



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas na PATRONITE »

Hieronim BoschWędrowiec (zamknięcie tryptyku Wóz z sianem), 1512-1515,
olej, deska, 135 × 90, Prado, Madryt

Hieronim Bosch, Wędrowiec, tryptyk Wóz z sianem, Prado, Niezła sztuka

Hieronim Bosch, Wędrowiec (zamknięcie tryptyku Wóz z sianem) | 1512-1515, olej, deska, 135 × 90, Prado, Madryt

Zdaje się, że już nastała wczesna jesień, drzewa co prawda jeszcze bujne i dumne z liściastych peruk, ale barwy zgaszonych zieleni, ugrów i brązów napomykają, że przyroda zmęczona rozkwitem i sensualnością traci moc i oczekuje spokoju. Pejzaż przecina piaszczysta droga, taka jakich wiele wszędzie i zawsze, droga zwyczajna, wiejska, cicha… Jej szlak przemierza tajemniczy Wędrowiec – taki jakich wielu wszędzie i zawsze. Jego wychudłe od trudu i głodu ciało okrywa zgrzebny, cienki kaftan i ciemna kapota podkreślająca zmęczoną, choć piękną, niemłodą twarz.

Hieronim Bosch, Wędrowiec, tryptyk Wóz z sianem, Prado, Niezła sztuka

Hieronim Bosch, Wędrowiec (zamknięcie tryptyku Wóz z sianem), detal | 1512-1515, olej, deska, 135 × 90, Prado, Madryt

Człowiek ów niesie na plecach kosz, w którym mieści cały swój świat, kosz nie wydaje się nadto ciężki; można przypuszczać, że między gałązkami zbitej zużytej wikliny hula wiatr. Drewniana łyżka doczepiona do kosza przypomina o życiu żebraczym i przypadkowości posiłków. Wędrowiec wspiera się na kosturze, którym dodatkowo odgania agresywnego psa, obok którego widnieją rozrzucone kości zwierzęce i czaszka, którą zainteresowały się wrony. W tle dzieją się rzeczy straszne i zabawne jednocześnie, grupa prowincjonalnych rzezimieszków napadła na anonimowego mężczyznę, podczas gdy gruby kobziarz-pasterz przygrywa do tańca wiejskiej parze. Jeszcze dalej, w pejzażu na górze, majaczą złowrogie kształty szubienicy i koła wbitego na pal.

Homo viator

Obraz ten należy do całego arsenału dzieł, w których Hieronim Bosch przygląda się człowiekowi-wiecznemu tułaczowi, pozbawionemu nadziei na szczęście i nadzieję. Jak pisał Petrarka „nie wiem dlaczego przyszliśmy na świat, skąd przybywamy i dokąd zmierzamy”. Życie jest nade wszystko wędrówką, podróżą – podróżą samotną, czy raczej w osamotnieniu, w towarzystwie innych równie pozbawionych sensu istnienia bytów. Ludzie to insekty, owady drapieżnie zawłaszczające świat i naturę, ale choć jest w nich determinacja i wola przeżycia, są w rzeczywistości – tak jak owady – bardzo kruche i podatne na wszechobecną śmierć. Uważa się powszechnie, iż Bosch głównym tematem swojego malarstwa uczynił próbę sportretowania demonów tkwiących w człowieku, jednak wydaje się, że owym dominującym wątkiem jego sztuki jest jednak portret tzw. „ludzi luźnych”, nie podlegających prawu, a więc tych wszystkich którzy żyli na marginesie poukładanej struktury społecznej. Należeli do nich żebracy, nędzarze, złodzieje, prostytutki, wędrowni sztukmistrze, pseudo medycy, cyrulicy, pasterze, niedźwiednicy, ubodzy wędrowni sprzedawcy i kramarze, fałszywi pielgrzymi, członkowie sekt religijnych oraz zbiegli chłopi.

wedrowiec-small

Cała ta menażeria wypełnia jego prace, kłębi się, w opętańczym szale podąża do piekieł, resztką sił łapie ulotne chwile szczęścia w agonii miłości, publicznie dokonuje napadów, kradzieży, morderstw i nielegalnych transakcji. Oszustwo, chciwość, namiętność, gniew, złość, nieuczciwość to nie tyle ich grzechy główne, co kanon życia i postępowania. Oczywiście Wędrowiec należy do wspomnianej kategorii „ludzi luźnych”, podobnie jak banda, która napadła niewinnego mężczyznę czy podejrzana tańcząca para wraz z grubym kobziarzem-pasterzem. Jednak Wędrowiec staje się tu dodatkowo postacią, z którą Bosch chce utożsamić nas samych. Jest bowiem „Everymanem” – „Każdym”, którego droga życia, jest nade wszystko drogą w głąb siebie, jest dokonywaniem wyborów.

Wędrowiec emanuje obojętnością i rezygnacją, nie reaguje na mający miejsce napad, obca jest mu także muzyka kobziarza i skoczne pląsy pary, odgania jedynie agresywnego psa zdobnego w kolczastą obrożę (być może pies ten należy do kobziarza-pasterza, bowiem psy pasterskie posiadały właśnie ten typ obroży mającej chronić przed atakiem wilka). Ścieżka, którą podąża Wędrowiec, kończy się kładką przerzuconą przez strumień, jeśli w odpowiedniej chwili nie odwróci on głowy i spojrzenia wpadnie do wody. Świat jest więc niebezpieczny, złowrogi, pełen kar i zła (co sugerują narzędzia tortur w tle), ale złowrogość świata wykreował sam człowiek – człowiek wznosi szubienice, napada na innych i morduje zwierzęta (kości zwierzęce leżące w pejzażu), ustala także społeczną hierarchię dzieląc ludzi na bogatych i biednych. Natura z kolei zdaje się rządzić innymi prawami: stado owiec pasie się spokojnie, drugi z pasterskich psów siedzi ospale przy kobziarzu i spogląda tęskno w dal, ptaki wodne żerują przy strumieniu, nawet pozornie agresywny pies może wydawać się usprawiedliwiony, czyż nie broni resztek mięsa oblepiających kość z kopytem?

Hieronim Bosch, tryptyk Wóz z sianem, Prado, Niezła sztuka

Hieronim Bosch, Tryptyk Wóz z sianem (środkowy panel) | 1512-1515, Prado, Madryt

Powstaje pytanie o ikonograficzne inspiracje Boscha. Po pierwsze należy zwrócić uwagę na popularne od wieku XV cykle drzeworytów astrologicznych, ukazujących poszczególne planety i podległą im społeczność (tzw. zodiakalne dzieci). Każda z planet włada odrębną kategorią ludzi, o konkretnym usposobieniu i predyspozycjach zawodowych. Postać Wędrowca-Nędzarza pojawia się często w grafikach ukazujących melancholików – „Dzieci Saturna”, co więcej oprócz tej postaci Dziećmi Saturna są także m.in. okaleczeni żebracy, chłopi, rzeźnicy, więźniowie, pustelnicy i ci którzy podlegają karze śmierci (np. przez powieszenie), a zatem widać wyraźnie, iż podobne wątki odnajdujemy w obrazie Boscha. Warto dodać, iż jako porę roku przynależną Saturnowi uznawano jesień, a do grona zwierząt podlegających melancholii zaliczano również wrażliwego, inteligentnego i podatnego na szaleństwo psa.
Interesujące jest również, iż ikonograficzny typ Wędrowca-Nędzarza da się także odnaleźć w kartach tarota, gdzie reprezentuje on Głupca – symbol człowieka uwięzionego w świecie materii, nieświadomego swej boskiej natury, ale z drugiej strony Głupiec to także marzyciel i poszukiwacz przygód…

Wędrowiec nie jest obrazem samodzielnym, ale został namalowany na rewersach tryptyku p.t. Wóz z sianem, dzieła które symbolicznie wyraża ideę niderlandzkiego przysłowia „Świat jest stogiem siana, każdy skubie źdźbła, ile tylko może dosięgnąć”. Wewnętrzne skrzydła dzieła, ukazują kolejno: Narodziny zła (grzechu) w Raju, jego rozprzestrzenienie się w świecie i karę za grzechy którą stanowi wizja Piekła.

Hieronim Bosch, tryptyk Wóz z sianem, Prado, Niezła sztuka

Hieronim Bosch, Tryptyk Wóz z sianem | 1512-1515, olej, deska, 147,1 × 224,3, Prado, Madryt

Dominującą role odgrywa oczywiście panel środkowy przedstawiający stromy i bujny stóg siana, zmierzający ku piekłu, oblepiony ludźmi różnej maści społecznej, narodowościowej i anatomicznej, gnanych chciwością ku rozpaczy… Wędrowiec jest więc postacią kluczową, która wprowadza widza w dramat rozgrywający się wewnątrz tryptyku. Jako „Każdy” stanowi sobowtór „każdej” z postaci ukazanych przy wozie z sianem. Tak jak i one zmierza ku katastrofie.

Wędrowiec z Rotterdamu

Wędrowiec stał się także ikonograficzną matrycą innego obrazu Boscha pod tym samym tytułem (w zbiorach Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam), znanym w literaturze jako Syn marnotrawny. W przeciwieństwie do Wędrowca z Prado, który nie ma wyboru, bohater tego obrazu stał się żebrakiem z własnej woli, sam decyduje się na biedę, tułaczkę i poniżenie.

Heronim Bosch, Wędrowiec,Rotterdam, Niezła sztuka

Hieronim Bosch, Wędrowiec | po 1498, olej, deska, 71×70,6, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

Dodatkowo o ile Wędrowiec z Prado zmierza ku przepaści, to bohater obrazu z Rotterdamu został ukazany w momencie przełomu, kiedy zostawia za sobą nieudany eksperyment życia pozornie niezależnego, wolnego i decyduje się na tułaczkę. Jego drogę wyznacza buk, drzewo życia, o kształcie przypominającym rozwidloną drogę, oraz wół – symbol stałości i dobrobytu. Sowa siedząca na gałęzi drzewa wspiera bohatera, który do tej pory był jak sikorka odwrócona głową w dół. Jego spojrzenie skierowane ku przeszłości, ze wspomnieniem smaku polewki ze świńskiego koryta i z domem publicznym cuchnącym kloaką w roli głównej, jest świadome i jasne, w przeciwieństwie do spojrzenia włóczęgi z Prado, w którym widzimy tylko lęk i tajemnicę.

Obraz z Rotterdamu interpretowano kiedyś jako ilustrację do biblijnej przypowieści o Synu Marnotrawnym i tak śpiewał o bohaterze tego obrazu Jacek Kaczmarski…

„Jestem młody, jestem nikim – będę nikim.
Na gościńcach zdarłem buty i kapotę.
Nie obchodzi mnie co będzie ze mną potem,
Tylko chciałbym gdzieś odpocząć od paniki,
Co goni mnie z miejsca na miejsce o głodzie i chłodzie…

Ludzie, których widzę – stoją do mnie tyłem:
Ten pod bramą leje, ów na pannę czeka.
Nawet pies znajomy na mój widok szczeka…
Sam się z życia nader sprawnie obrobiłem,
Więc chyłkiem powracam do domu o zmroku – jak złodziej (…).”

Jowita Jagla

» Jowita Jagla

Pani dok­tor histo­rii sztuki, cha­ry­zma­tyczny peda­gog i filar muzeum we From­borku; Obszar zainteresowań badawczych – sztuka średniowieczna (szczególnie malarstwo i ikonografia), związki sztuki z medycyną (wzajemne relacje, oddziaływanie, inspiracje wizualne), gest wotywny, ikonografia wotywna w sztuce Polskiej na tle sztuki europejskiej. Autorka książek: „Boska Medycyna i Niebiescy Uzdrowiciele wobec kalectwa i chorób człowieka”, (Neriton) Warszawa 2004; „Wieczna prośba i dziękczynienie. O symbolicznych relacjach między sacrum i profanum w przedstawieniach wotywnych z obszaru Polski Centralnej”, (Neriton) Warszawa 2009.

Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »