O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Hans Holbein Młodszy „Ambasadorowie”



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas »

Hans Holbein Młodszy, Ambabsadorowie, 1533
olej, deska, 207 × 209,5 cm, The National Gallery, Londyn

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, czaszka, Niezła sztuka

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie | 1533, National Gallery, Londyn

Istnieją obrazy, które zaprzeczają same sobie, które nie są tym czym w istocie się wydają. Obrazy zwodnicze, obrazy-rebusy, obrazy-zagadki, obrazy-labirynty. Jednym z nich jest niewątpliwie obraz pt. Ambasadorowie – najdoskonalszy męski portret namalowany przez Hansa Holbeina w 1533 roku, a może też najdoskonalszy męski portret renesansowy, który powstał w Europie Północnej?

Przyjaciele Jean de Dinteville i Georges de Selve

Na tle zielonej kotary stoją dwaj mężczyźni, opierający się o szafkę z półkami, na której piętrzy się inscenizowana „martwa natura”.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Jean de Dinteville i Georges de Selve

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, detal | 1533, National Gallery, Londyn

Mężczyzna stojący z lewej strony, ubrany w wyśmienitą koszulę i kaftan podszyty futrem to Jean de Dinteville – inicjator powstania obrazu, ambasador Króla Francji Franciszka I na dworze Henryka VIII. Na jego piersiach widnieje nad wyraz pokaźny i ostentacyjny order z wizerunkiem archanioła Michała walczącego ze smokiem – symbol przynależności do Zakonu Świętego Michała. Głowę mężczyzny zdobi czarny beret, ze srebrną broszą wyobrażającą ludzką czaszkę (!). Co ciekawe na globusie Holbein zaznaczył miejscowość Policy, z której pochodził ambasador. Jean de Dinteville w sposób niewyobrażalny zagarnia kompozycję patrząc natarczywie na widza i dominując nad drugim z mężczyzn.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Hans Holbein Młodszy Ambasadorowie, detal | 1533, National Gallery, Londyn

Jest nim Georges de Selve – biskup Lavaur, którego sylwetka, spętana fałdami płaszcza z sobolowym futrem jakby cofa się nieco, czyniąc go postacią znacznie bardziej drugoplanową. Wrażeniu melancholii, ukrycia się za Jeanem sprzyja też spojrzenie oczu patrzących w dół, uciekających przed konfrontacją z widzem.

De Selve przyjeżdża do Londynu wiosną 1533 roku ze specjalną misją. Henryk VIII, król Anglii, chcąc zapewnić sobie męskiego potomka stara się o anulowanie swojego ślubu z Katarzyną Aragońską.

Hans Holbein Mlodszy, Portret Henryka VIII

Hans Holbein Młodszy Portret Henryka VIII | 1537, Museo Thyssen-Bornemisza, Madryt

Król francuski licząc na zacieśnienie relacji z koroną brytyjską podjął się negocjacji u papieża w sprawie anulowania pierwszego małżeństwa Henryka VIII. Dlatego też De Selve przybywa na dwór brytyjski, gdzie spotyka swojego starego przyjaciela z dzieciństwa – Jeana de Dinteville.

Jak wielkim rozłamem w Kościele skończą się kłopoty Henryka VIII dobrze wiemy, ale na razie 23 stycznia 1533 odbył się jego potajemny ślub z Anną Boleyn. Na jej koronację w Opactwie Westminster trzeba będzie jeszcze trochę poczekać…

Wracając do naszego dzieła to posadzka, na której stoją ambasadorowie przypomina właśnie konstelacje geometrycznych wzorów z Opactwa Westminster.

Posadzka w Opactwie Westminster

Posadzka w Opactwie Westminster

Przestrzeń między mężczyznami wypełnia szafka, w której nagromadzone zostały różne przedmioty – m.in. emblematy siedmiu sztuk wyzwolonych (owe sztuki wyzwolone to: muzyka, arytmetyka, geometria, astronomia, gramatyka, logika i retoryka).

Strefa niebiańska. Górna półka

Na górnej półce mieszczą się zegary słoneczne, pomiarowe przyrządy astronomiczne: kwadranty i torkwetum (torquetum) oraz urodziwa sfera.

Torquetum, Niezła sztuka

Torkwetum

Towarzyszy im zamknięta książka, na kartach której z boku widnieje napis: AETATIS SUAE 25 odnoszący się do wieku Georgesa de Selve.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Hans Holbein Młodszy Ambasadorowie, detal | 1533, National Gallery, Londyn

Wiek Jeana de Dinteville odkrywamy po bliższym przyjrzeniu się sztyletowi, który trzyma w dłoni. Liczba 29 zaszyfrowana jest w ornamencie, zdobiącym pochwę noża.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Hans Holbein Młodszy Ambasadorowie, detal | 1533, National Gallery, Londyn

Strefa ziemska. Dolna półka

Dolną półkę wypełnia równie bogaty zestaw artefaktów: globus (na którym m.in. zaznaczony jest Nowy Świat), popularna wówczas książka do arytmetyki Petera Apiana (nieprzypadkowo otwarta na definicji dzielenia), lutnia z pękniętą struną, cyrkiel i śpiewnik religijny Johannesa Walthera z otwartymi stronicami, na których widnieje tłumaczenie pierwszych wersetów Veni Sancte Spiritus Marcina Lutra i tegoż Lutra skrócona wersja Dziesięciorga Przykazań. Pod niższą półką „majaczy” ledwo widoczne mroczne pudło do przechowywania lutni.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Hans Holbein Młodszy Ambasadorowie, detal | 1533, National Gallery, Londyn

Anamorfoza

Środek obrazu, poniżej stóp portretowanych postaci przeszywa dziwna płaszczyzna, jakby szara plama wdzierająca się w deseń posadzki – w rzeczywistości jest to oddana anamorficznie czaszka, widoczna dla widza tylko pod pewnym kątem.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Najmniej oczywistym obiektem na obrazie jest krucyfiks, przysłonięty kotarą, mieszczący się z lewej strony ujęcia. Białe ciało Jezusa dostrzegą tylko najwytrwalsi badacze obrazu, przysłaniają go bowiem pełne wykwintności i elegancji sylwetki mężczyzn oraz nadmiernie afektowana martwa natura dekorująca szafkę.

Całość ujęcia tchnie wzniosłością i pozornym zachwytem nad urodą portretowanych mężczyzn; ich strój, wyniosłość sylwetek, radość z prezentowanych przedmiotów-symboli nauki i wiedzy kreuje scenograficzną konstrukcję rozbuchanego entuzjazmu dla zdobyczy ludzkiego umysłu. Przy dłuższej refleksji zastany porządek dzieła ujawnia tragizm ludzkiego losu i nietrwałość pozorów chwały i dobra, które niesie ze sobą sztuka, kultura i nauka.

Po pierwsze, w obrazie mieszczą się liczne, dość oczywiste symbole vanitatywne: broszka-czaszka w berecie Jeana de Dinteville, pęknięta struna lutni, futerał od tego instrumentu przypominający kształtem trumnę czy zegary słoneczne. Z tych wszystkich obiektów najbardziej interesująco brzmi brosza, z jednej strony stanowi ona uroczy, manierystyczny już koncept, mrugnięcie okiem do widza; ujawnia także odważną osobistą dewizę Jeana – co w tym przypadku jest gestem dużej samoświadomości. Czaszka wszak w pewnym sensie neguje jego dokonania życiowe, przekreśla trwałość funkcji ambasadora, humanisty, dworzanina, członka społecznych elit.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Jest przestrogą, zwierciadłem, pytaniem. By ją zobaczyć trzeba skupić się tylko na niej samej, odrzucając pozostałe wątki obrazu, jest zatem – paradoksalnie – najważniejszym jego elementem! Jednocześnie, nie można oprzeć się wrażeniu, iż artysta – mimo wielkiej powagi – jaką wnosi obecność czaszki zabawił się z widzem, gdyby bowiem chciał tylko i wyłącznie przypomnieć o nicości ludzkiego istnienia mógłby namalować czaszkę w normalnym ujęciu, pośród obiektów mieszczących się na szafce. Koncept jakim posłużył się Holbein wydaje się jednak przewrotny i nad wyraz wyśmienity. Po pierwsze czaszka może odnosić się do nazwiska malarza – hohle Bein – to „pusta kość”/„pusta noga”, wyraz ten nasuwa skojarzenia z nazwiskiem artysty, po drugie anamorficzność wyraża jednocześnie wirtuozerię malarza, który tym sposobem chwali się, prezentuje swoje umiejętności, a czaszka staje się wręcz reklamą Jego talentu. Po trzecie Holbein składa w ten sposób hołd jeszcze jednej sztuce, tak podziwianej w renesansie – sztuce perspektywy, czyniąc ją w pewnym sensie królową panującą nad pozostałymi sztukami wyobrażonymi w „martwej naturze”.

Obraz Holbeina, pozornie pełen galanterii, pompy, dumy i ikonograficznego bogactwa, jest też w swojej warstwie symbolicznej dziełem wybitnie „wątpiącym”.

Obaj sportretowani przyjaciele, Jean i Georges wybrali dwie drogi życiowe: Jean reprezentuje vita activa – drogę świeckiej kariery, Georges wyraża vita contemplativa – drogę kariery duchownej. Wobec tego co napisano wyżej obie zdają się niepewne i przegrane, każdą kwestionuje śmierć. Co więcej, obecność tekstów Marcina Lutra i krucyfiks schowany za kotarą jednoznacznie informują również o wielkim duchowym, religijnym kryzysie obecnym w XVI-wiecznej Europie, wywołanym przez starcie dwóch „racji” chrześcijańskich i powodującym dramat rozdartych wiernych.

Hans Holbein, Taniec śmierci, Niezła sztuka

Hans Holbein, Taniec śmierci – Adwokat | ok. 1526, The Cleveland Museum of Art

Obraz Holbeina to wspaniały manifest wątpliwości i niepokoju duszy człowieka nowożytnego, jakże bardziej targanego nieufnością wobec świata od człowieka „średniowiecza”, przekonanego o trwałej jego strukturze. To także jeden z najbardziej interesujących obrazów vanitatywnych, w którym świadomość przemijalności przedziera się przez złudny blichtr świata.

Z drugiej strony, sama idea portretu posiadała wszak zaczyn chęci stawienia czoła owemu przemijaniu, portret zachowuje bowiem wizerunek człowieka nienaruszony, wizerunek który opiera się czasowi, obraz to „stop klatka” w procesie starzenia się. Tym samym zestawienie czaszki i wszystkich przedmiotów w obrazie zostało skontrastowane z młodym, zachowanym na wieki wizerunkiem Jeana i Georgesa.

Hans Holbein Młodszy, Ambasadorowie, Niezła sztuka

Obraz w muzeum – Hans Holbein Młodszy Ambasadorowie | 1533, National Gallery, Londyn

Ów pompatyczny, podwójny portret jakże wiele mówi o renesansowym poczuciu świadomości skończoności, która boli, ale którą można zagłuszyć sławą, wiedzą, nauką.

fleuron niezła sztuka pipsztok

Zakończmy naszą opowieść pieśnią Jacka Kaczmarskiego, inspirowaną tym właśnie dziełem:

„Jeszcze pod ręką globus – z taką mapą świata,
Na jaką stać strategie, plany i marzenia.
Jeszcze insygnia władzy, sobolowa szata,
Gęsty trefiony włos i ręki gest bez drżenia.
Jeszcze w zasięgu dłoni zegar – jeszcze wcześnie,
Pewności siebie ruch wskazówki nie odbiera.
Wzrok – lustro duszy – widzi wszystko nawet we śnie,
Któremu spokój niesie Cyfra i Litera.

Tyle zrobili już jak na swe młode lata,
Ulega dziejów wosk ich nieomylnym śladom –
To Georges de Selve – obiecujący dyplomata
I Jean de Dinteville – francuski ambasador.

Dyskretny przepych – tylko echem dostojeństwa,
Turecki dywan, włoska lutnia – znak obycia.
W milczących ustach bezwzględnego smak zwycięstwa,
W postawach – wielkość – osiągnięta już za życia.
Ciężka kotara obu wspiera tym – co kryje.
Patrzą przed siebie śmiało, pewni swoich racji,
Wszak dyplomacja włada wszystkim dziś – co żyje,
A oni – kwiat szesnastowiecznej dyplomacji!

Nie wiedzą, co to ból, co dżuma, albo katar.
Zachciankom wielkich – świat uczyni zawsze zadość!
To Georges de Selve – obiecujący dyplomata
I Jean de Dinteville – francuski ambasador.

Lecz w nastrojonej lutni nagle struna pęka
I żółkną brzegi kart w otwartej wiedzy księdze…
Za krucyfiksem błądzi mimowolnie ręka
Strzałka zegara iść zaczyna coraz prędzej!
Straszliwy kształt przed nimi zjawia się w pół kroku
i niszczy spokój – czy artysta się wygłupia?
Nie, to nie żart! Na kształt ten trzeba spojrzeć z boku!
Żeby zobaczyć jasno, że to czaszka trupia!

Byli – i nie ma ich, ach – cóż za wielka strata!
Jak nazywali się? Któż dzisiaj tego świadom?
Ach! Georges de Selve! Obiecujący dyplomata…
Ach! Jean de Dinteville, francuski ambasador…”

Jacek Kaczmarski, Ambasadorowie

Posłuchaj »

bibliografia, artykuły o sztuce, niezła sztuka

Bibliografia:
Barańczak S., Antologia angielskiej poezji metafizycznej XVII stulecia, Kraków 2009.
Langdon H., Holbein, Londyn 1993.
Greenblatt S., Poetyka kulturowa. Pisma wybrane, przekł. K. Kujawińska-Courtney, Kraków 2006.

Jowita Jagla

» Jowita Jagla

Pani dok­tor histo­rii sztuki, cha­ry­zma­tyczny peda­gog i filar muzeum we From­borku; Obszar zainteresowań badawczych – sztuka średniowieczna (szczególnie malarstwo i ikonografia), związki sztuki z medycyną (wzajemne relacje, oddziaływanie, inspiracje wizualne), gest wotywny, ikonografia wotywna w sztuce Polskiej na tle sztuki europejskiej. Autorka książek: „Boska Medycyna i Niebiescy Uzdrowiciele wobec kalectwa i chorób człowieka”, (Neriton) Warszawa 2004; „Wieczna prośba i dziękczynienie. O symbolicznych relacjach między sacrum i profanum w przedstawieniach wotywnych z obszaru Polski Centralnej”, (Neriton) Warszawa 2009.


Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Dlatego Twoja pomoc jest bardzo ważna. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »



Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *




Niezła Sztuka?
Czytam. Lubię. Wspieram.
Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »