Niewiele było w dziewiętnastowiecznej Polsce kolekcji sztuki dorównujących zbiorom europejskim, ale bez wątpienia gołuchowska kolekcja Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej spełniała te kryteria. Jak powstawała i kim była jej właścicielka?
Najlepsza partia swoich czasów
Charles Victor Normand, Izabella Elżbieta z Czartoryskich Działyńska | 2 poł. XIX wieku, (rycina Édouard Louis Dubufe), Muzeum Narodowe w Krakowie
Tuż przed wybuchem powstania listopadowego zbiory pieczołowicie gromadzone przez Izabelę Czartoryską, babkę Działyńskiej, w Puławach zostały przeniesione przez jej syna Adama Jerzego Czartoryskiego do Paryża1 i znalazły swoje miejsce w Hôtel Lambert. Pałac ten stał się zbornym punktem Polaków na obczyźnie – tu wykuwała się polityka emigracyjna i kształtowały mody intelektualne. Syn Izabeli był „niekoronowanym królem” – cieszył się poważaniem, wpływami. Jego jedyna córka wzrastała w niezwykłej atmosferze, na którą składały się nowoczesny Paryż oraz bogata tradycja i żywy patriotyzm domu rodzinnego. Przyszła na świat w roku 1830. Nadano jej imię Elżbieta, ale używała imienia Izabella – być może świadomie nawiązując do zasłużonej dla polskiej kultury i rozmiłowanej w sztuce babki – Izabeli Czartoryskiej z Flemmingów. Otrzymała staranne wykształcenie wzbogacone lekcjami rysunku, malarstwa i rzeźby2.
- U. Bęczkowska, Country houses as substitutes for autonomous national institutions on the lands of partitioned Poland, w: „Centropa” 2013, t. 13, nr 2, s. 122. ↩
- Jednym z jej pierwszych nauczycieli rysunku był Sebastian Norblin (w 1848). W latach 1853–1855 lekcji rzeźby udzielał jej Dominique Lacquis, natomiast malarstwa uczyła się pod okiem Emilie Ducastin. T. Jakimowicz, Od kolekcji „curiosités artistiques” ku muzeum. Zbieractwo artystyczne Izabelli z Czartoryskich Działyńskiej w latach 1852–1899, „Studia Muzealne” 1982, t. 13, s. 21; I. Głuszek, Izabela z Czartoryskich Działyńska – kolekcjonerka dzieł sztuki, w: Życie sztuką. Gołuchów Izabeli z Czartoryskich Działyńskiej, Poznań 2018, s. 16; K. Kłudkiewicz, Wybór i konieczność. Kolekcje polskiej arystokracji w Wielkopolsce na przełomie XIX i XX w., „Historia Sztuki” 2016, nr 41, s. 65. ↩
