O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Statua Wolności. Wolność Opromieniająca Świat – francuski symbol Ameryki, który po stu latach zzieleniał



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas »

Statua wolności, Nowy Jork, USA, Niezła sztukaPrzyjrzenie się, czym jest obecnie rzeźba i jaka jest jej rola w przestrzeni publicznej, jest tematem niezwykle intrygującym. Refleksja tego rodzaju dotyczy bowiem samej definicji rzeźby, jej celów, funkcji, ale także odsłania ważną kwestię dotyczącą zapotrzebowań społecznych na rzeźbę pomnikową. Przy tej okazji warto wspomnieć, że współczesna ewolucja rzeźby jest widoczna głównie w kontekście zmian materiałowych. W pewnym sensie rzeźba umieszczana w przestrzeni publicznej jest najmniej podatna na tego rodzaju zmiany. Wynika to przede wszystkim właśnie z kwestii materiałowych (niepodobna zrobić rzeźby pomnikowej z waty cukrowej czy papieru).

Rzeźba w przestrzeni publicznej towarzyszyła nam od zawsze, począwszy od greckich posągów, łuków triumfalnych starożytnych Rzymian, rzeźb średniowiecza i renesansu umieszczanych w katedrach czy na placach wielkich miast. Był moment w historii najnowszej, w którym próbowano bagatelizować rzeźbę w przestrzeni publicznej, jako zbędny bądź niepraktyczny dodatek. Jednak jej znaczenie jest nieocenione, wystarczy wskazać na fakt: że postumenty stawiane w miastach całego świata mają z jednej strony charakter trwały, ale też z drugiej strony ulotny, bo każda rewolucja zaczyna się od burzenia pomników.

Statua Wolności, Nowy Jork, USA, pomnik, rzeźba, Niezła Sztuka

Statua Wolności | 1935, General Photographic Agency / Hulton Archive

Dzisiaj, co do tego nie ma większych wątpliwości, wyemancypowana z kontekstu ideologicznego rzeźba towarzyszy dynamicznemu rytmowi miast i metropolii. Obiekty sztuki w przestrzeni publicznej, mimo swojego ogromnego zróżnicowania, dają się rozpoznać dzięki temu, że funkcjonują w codziennym życiu mieszkańców miast i niekoniecznie w kontekście wartości estetycznych: jako punkt promocji miasta lub miejsce spotkań (jest na mapie miasta łatwo identyfikowalnym znakiem). Z czasem rzeźba może stać się ikoną miasta: jak właśnie nowojorska Statua Wolności, Manneken pis w Brukseli, fontanna Strawińskiego przy Centre Pompidou w Paryżu czy „groszek” Anisha Kapoora w Chicago.

Statua Wolności, Nowy Jork, USA, rzeźba, pomnik, Niezła Sztuka

Pierwsza dama Nancy Reagan w dzień po obchodach stulecia Statui Wolności, lipiec 1986, źródło: Rarehistoricalphotos.com

W pewnym sensie rzeźba pomnikowa jest jak splot słoneczny epoki, a przez to może być niezwykle pomocna w zrozumieniu epoki, w której powstała. Z dzisiejszej perspektywy widać, że rzeźba pomnikowa jest uniwersalna i ponadczasowa, potrafi wytrzymać zmienność upodobań czy mody. Przykładem, który doskonale pokazuje tego rodzaju tendencje, jest amerykańska Statua Wolności, w której jak w soczewce odczytać można nie tylko historię Ameryki, jej umiłowanie wolności, tendencję do gigantomanii, ale też zawiłe relacje ze starym kontynentem.

Rzeźba na stulecie

Frederic Auguste Bartholdi, fotografia, rzeźbiarz, Statua Wolności, Niezła Sztuka

Frederic Auguste Bartholdi, ok. 1880, fot. Napoleon Sarony

W stulecie odzyskania niepodległości przez Stany Zjednoczone rząd francuski, chcąc symbolicznie upamiętnić przymierze Francji z Ameryką Północną, zlecił wykonanie odpowiedniego pomnika rzeźbiarzowi Frédéricowi Bartholdiemu.

Zadanie nie było łatwe, dlatego też rzeźbiarz, chcąc rzetelnie wykonać zlecone zadanie, wybrał się w 1871 roku w podróż przez Amerykę. Niestety wrażenie z podróży nie były najlepsze, gdyż artysta przekonał się, że Amerykanie są pozbawieni gustu i wrażliwości estetycznej. We wspomnieniach pisał też, że Amerykanie mają ograniczoną wyobraźnię.

Jednak po powrocie z podróży wiedział, jaki charakter ma mieć pomnik. Początkowo chciał zaprojektować monument w kształcie ogromnej latarni morskiej w kształcie egipskiej kobiety, tym samym odnieść się do powstającego Kanału Sueskiego.

Frédéric-Auguste Bartholdi, Statua Wolności, Niezła Sztuka

Zdjęcie przedstawiające Frédérica-Auguste’a Bartholdiego, twórcę Statui Wolności w paryskiej pracowni, 1875, źródło: Library of Congress

mitra, niezła sztukaFinalnie zdecydował się koncepcję monumentu oprzeć na prostym symbolizmie, który będzie czytelny i jednocześnie zadowoli mieszkańców Ameryki: zaprojektowany posąg w stylu neoklasycyzmu realistycznego przedstawiać miał kobietę odzianą w togę, która prawą rękę wznosi płonącą pochodnię (symbol światła), zaś w lewej trzyma kamienną tablicę upamiętniającą datę podpisania Deklaracji Niepodległości: JULY IV MDCCLXXVI (4 lipca 1776). Niektórzy badacze dopatrują się nawiązań do solarnego bóstwa Mitry z perskiej mitologii.

Statua Wolności, Nowy Jork, USA, Niezła Sztuka

Części Statui Wolności na wystawie w Filadelfii w 1876, źródło: Library of Congress

W dolnej części postumentu, obok stóp zaprojektowane były pęknięte kajdany, zaś głowę kobiety zdobić miała korona w kształcie siedmiu promieni, symbolizujących siedem kontynentów świata. O ile raczej jest pewne, że surowo-minorowe rysy twarzy posągu są rysami matki rzeźbiarza, o tyle jej figura budzi po dziś dzień liczne spekulacje. Najprawdopodobniej modelką do wykonania posągu była kochanka rzeźbiarza.

Statua Wolności, Nowy Jork, Niezła Sztuka

Budowa Statui Wolności, 1883, źródło: Rarehistoricalphotos.com

Statua Wolności, USA, Nowy Jork, Paryż, rzeźba, pomnik, Niezła Sztuka

Statua Wolności rozłożona na części w Paryżu w 1883, fot. Albert Fernique, źródło: New York Public Library

Jako ciekawostkę warto tutaj podać, że wystająca spod togi stopa kobiety ma kształt tzw. stopy Mortona (najdłuższym z palców w stopie jest palec drugi). Nie był to przypadkowy zabieg kompozycyjny, bo taka budowa stopy występuje podobno u osób wyjątkowo inteligentnych. O ile wykonanie pomnika, jak też jego transport leżały w gestii rządu Francji, tak stosowne i godne miejsce na pomnik leżało po stronie Ameryki. Rząd amerykański zdecydował się wykupić niewielką wyspę u ujścia rzeki Hudson do oceanu: tutaj miał stanąć podarunek od Francji.

Statua Wolności, Nowy Jork, Niezła Sztuka

Fotografia przedstawiająca stopy oraz podstawę pochodni Statui Wolności przygotowana do zamieszczenia na cokole na wyspie Bedloe’s, ok. 1885, Nowy Jork

Alexandre Gustave Eiffel, fotografia, Statua Wolności, Wieża Eiffel, Niezła Sztuka

Alexandre Gustave Eiffel, fot. Wikipedia.org

O ile za koncepcję wizualną odpowiadał Frédéric Auguste Bartholdi, to kwestie techniczne postumentu leżały w ręku sprawdzonego fachowca inżyniera Gustave’a Eiffla, tego, który kilka lat później zaprojektował paryską wieżę na upamiętnienie wystawy światowej w 1889 roku w Paryżu. Gdy Frédéric Bartholdi ukończył pomnik, w celu zademonstrowania i oceny, został on postawiony w Paryżu, następnie w 1884 roku został oficjalnie przekazany amerykańskiemu ambasadorowi.

Całość o wadze 229 ton rozebrano i zapakowano do drewnianych skrzyń, które załadowano na statek Isere. Jak skomplikowane było to zadanie, świadczyć może fakt, że same śruby do skręcenia całości zajęły 26 skrzyń. Ale należy pamiętać też o rozmiarze monumentu. Został on specjalnie skonstruowany w tak wielkiej formie, by przyćmić największe osiągnięcie inżynierii światowej – Most Brookliński.

Wysokość samego pomnika wynosiła 46,5 m, a z cokołem 93 m. Gdy pomnik dotarł do Nowego Jorku, od razu rozpoczęto jego montaż na postumencie o gwiaździstym kształcie. Odsłonięcie pomnika nastąpiło o po 14 miesiącach od przybycia do Nowego Jorku. 28 października 1886 roku uroczyście przeciął wstęgę 22. prezydent Stanów Zjednoczonych Grover Cleveland.

Statua Wolności, Nowy Jork, USA, rzeźba, pomnik, Niezła Sztuka

Inauguracja Statui Wolności w porcie nowojorskim, 28 października 1886. Uroczystości przewodniczył prezydent USA Grover Cleveland, źródło: Rarehistoricalphotos.com

Pomnik w momencie otwarcia miał ciepłą bursztynową barwę, jednak z czasem miedź zaczęła się utleniać, pokrywając się patyną i monument nabierał zielonkawej barwy. Złośliwcy twierdzili, że symbol Stanów Zjednoczonych zielenieje z zazdrości, widząc, jak rozwija się potęga Europy. Przez pierwsze 16 lat pomnik pełnił swą pierwotną i pragmatyczną funkcję, był też latarnią morską, świecąc na okoliczne wody na odległość około 40 kilometrów. Kiedy otwarto pomnik dla zwiedzających, okazało się, że francuski inżynier Gustave Eiffel zaprojektował wewnątrz monumentu ciągi spiralnych schodów prowadzących do punktu widokowego znajdującego się w koronie pomnika.

Statua Wolności, Nowy Jork, USA, pomnik, rzeźba, targi światowe, Niezła Sztuka

Prace nad renowacją Statui Wolności przed targami światowymi w 1939, źródło: Hulton Archive

By wejść na górę, trzeba pokonać 354 schody. Widok z 25 okien umiejscowionych na szczycie jest imponujący, jednak sama wędrówka na szczyt jest mozolna i uciążliwa, na pewno nie dla osób cierpiących na klaustrofobię, bo ostatnie 160 schodków ma zaledwie 45 cm szerokości, przy wysokości korytarza nieco poniżej dwóch metrów. Mało kto wie, że istnieje też trzeci ciąg schodów do pochodni. Jest on od 1916 roku niedostępny dla zwiedzających po tym, jak skoczył stąd samobójca.

Symbol Nowego Jorku na całym świecie

Po niemal 40 latach od odsłonięcia, w 1924 roku Statua Wolności została uznana za narodowy pomnik Stanów Zjednoczonych, zaś w 1984 roku została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Dwa lata później oryginalna pochodnia została zastąpiona nową, której płomień pokryto dwudziestoczterokaratowym złotem.

Dzisiaj trudno wyobrazić sobie Nowy Jork bez tego monumentu, wrósł on trwale w tkankę miasta. Repliki i wizerunki Wolności Opromieniającej Świat są najczęściej sprzedawaną pamiątką z Nowego Jorku. Siła oddziaływania pomnika jest tak wielka, że wiele państw zapragnęło mieć również na swojej ziemi tego rodzaju symbol. Najbardziej znana jest kopia nowojorskiej Statui Wolności w Paryżu na Île aux Cygnes (Wyspie Łabędziej).

Statua Wolności, kopia, Paryż, Niezła Sztuka

Kopia Statui Wolności w Paryżu na tzw. Wyspie Łabędzi, źródło: Wikipedia.org

Monument jest co prawda cztery razy mniejszy od oryginału (ma 11,5 m wysokości), ale za to jest wierną kopią oryginału stojącego w Nowym Jorku. Pozostałe kopie rozsiane po całym świecie raczej luźno nawiązują do oryginału, są raczej jej radosną interpretacją. Jednak liczba tych replik świadczy o oddziaływaniu pomnika – dwie kopie znajdują się w Austrii (Wörthersee i Graz), są też egzemplarze w Niemczech (Heidepark Soltau), w Danii (Billund), w Irlandii (Donegal), w Kosowie (Prisztina), w Holandii (w Assen na rondzie drogi stoi wyjątkowo brzydka replika), w Norwegii (Visnes), w Hiszpanii są trzy repliki (Cenicero, Barcelona, Cadaqués), jest też replika na Ukrainie (Lwów) i aż trzy w Wielkiej Brytanii (Leicester, Warrington, Lakenheath). Pozostałe kopie rozsiane są po Azji (16 kopii), jest także jedna replika w Australii Południowej (w Adelaidzie). Zresztą w samych tylko Stanach Zjednoczonych znajduje się około 30 kopii (trudno je zliczyć, bo ciągle powstają nowe, niektóre zaś są utylizowane). Nie dziwi zatem pomyłka, którą popełniła poczta amerykańska, kiedy w 2011 roku wypuściła na rynek amerykański znaczek, który przedstawiał twarz z repliki znajdującej się w Las Vegas… zamiast tej z Nowego Jorku.

Co upamiętnia Statua Wolności?

Na koniec warto przypomnieć, że nazwa „pomnik” wywodzi się od staropolskiej formy słowa „pamiętać”. Co zatem mieliby pamiętać Amerykanie, patrząc na Statuę Wolności? Statua Wolności symbolizować miała wolność, rozumianą w kontekście uczciwej pracy w kraju, który jako pierwszy w historii utworzony został nie tyle przez więzy krwi i jednolitej kultury, a raczej wokół określonej idei wolności. Statua Wolności miała symbolizować taką właśnie wizję kraju, która z każdego emigranta (niezależnie od kraju, z którego przybył) czyni pełnoprawnego obywatela Stanów Zjednoczonych. A co z tego pozostało dzisiaj?


Dziękujemy Ci, że czytasz nasze artykuły. Właśnie z myślą o takich cudownych osobach jak Ty je tworzymy. Osobach, których nie przerażają długie artykuły, które lubią czytać i doceniają nasze publikacje. Wszystko, co widzisz na portalu jest dostępne bezpłatnie, a ponieważ wkładamy w to dużo serca i pracy, to również zajmuje nam to sporo czasu. Nie mamy na prowadzenie portalu grantu ani pomocy żadnej instytucji. Bez Waszych darowizn nie będziemy miały funduszy na publikacje. Dlatego Twoje wsparcie jest dla nas bardzo ważne. Jeśli lubisz czytać niezłosztukowe artykuły – wesprzyj nas. Nawet niewielka kwota ma ogromne znaczenie. Zwłaszcza teraz potrzebujemy Twojej pomocy bardziej niż kiedykolwiek.
Dziękujemy Ci bardzo, Asia i Dana, założycielki Fundacji Niezła sztuka

» Roman Konik

Z zawodu Profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, gdzie kieruje Zakładem Estetyki w instytucie Filozofii, z zamiłowania miłośnik sztuki, autor Kroniki Konika (https://www.facebook.com/KronikaKonika).


Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Dlatego Twoja pomoc jest bardzo ważna. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »



Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *




Niezła Sztuka?
Czytam. Lubię. Wspieram.
Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »