O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Carel Fabritius „Szczygieł”



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas na PATRONITE »

Carel Fabritius, Szczygieł, 1654,
olej, deska, 33,5 × 22,8 cm, Mauritshuis, Haga

Carel Fabritius, Szczygieł, uczeń Rembrandta, malarstwo holenderskie, Mauritshuis, Haga, Niezła sztuka

Carel Fabritius, Szczygieł, 1654, Mauritshuis, Haga

Malarstwo holenderskie wsławiło się w świecie sztuki fotograficzną drobiazgowością w obserwacji i oddawaniu świata rzeczywistego. Do dziś podziwia się kunszt, z jakim Holendrzy potrafili malować rozmaite powierzchnie, faktury materiałów, refleksy światła i niuanse walorowe tak, żeby ich dzieła były jak najwierniejszym odbiciem rzeczywistości.

Uczeń Rembrandta nauczycielem Vermeera?

Constantijn à Renesse, Rembrandt i jego uczniowie, Darmstadt, Niezła sztuka

Constantijn à Renesse (przypisywane), Rembrandt i jego uczniowie malujący nagą modelkę, ok. 1650, Hessisches Landesmuseum, Darmstadt

Do rzeszy artystów lubujących się w temacie codzienności należał Carel Fabritius. Urodzony na północ od Amsterdamu, w miasteczku Midden-Beemster początkowo zajmował się produkcją dywanów. W latach 40. został przyjęty do warsztatu Rembrandta, po pewnym czasie stając się jednym z jego najzdolniejszych uczniów. Nie mógł lepiej trafić, to wyśmienity okres w życiu Rembrandta, właśnie w 1642 roku w jego pracowni powstaje obraz Straż nocna. Czy Fabritius przy nim pomagał? Tego nie wiemy, ale niewątpliwie był pod wielkim wpływem swojego mistrza, o czym może świadczyć jego wczesne dzieło, które znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie – Wskrzeszenie Łazarza.

Carel Fabritius, Wskrzeszenie Łazarz, ok. 1645, olej, płótno,Muzeum Narodowe w Warszawie, Niezła sztuka

Carel Fabritius Wskrzeszenie Łazarza | ok. 1645, olej, płótno, 210 × 140 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie

Bogaty w doświadczenie wyniesione z pracowni wielkiego malarza, w 1650 roku przeniósł się do Delft i rozpoczął samodzielną działalność. Odszedł wówczas od stylu swojego mistrza; rozjaśnił paletę, a także malował dokładniejszymi ruchami pędzla, przez co jego dzieła stały się stylowym łącznikiem między twórczością Rembrandta i Vermeera.

Carel Fabritius, Autoportret | 1654, National Gallery, Londyn, Niezła sztuka

Carel Fabritius Autoportret | 1654, National Gallery, Londyn

Krótkie życie, nagła śmierć

Dzisiaj można przypisać mu niewiele ponad 12 obrazów. Prawdopodobnie sporo z jego dzieł uległo zniszczeniu w 1654 roku wskutek wybuchu prochowni nieopodal jego domu, co również było przyczyną jego wczesnej śmierci. Zmarł mając zaledwie 32 lata1.

Egbert Lievensz van der Poel, Eksplozja w Delft z 1654, National Gallery, Londyn, Niezła sztuka

Egbert Lievensz van der Poel, Eksplozja w Delft z 1654 roku | 1654–60, National Gallery, Londyn

Obraz stworzony w roku śmierci

Jeden obraz z jego oeuvre cieszył się szczególnym uznaniem już od XVII wieku, a jego popularność nie wygasła do dziś, sądząc po ilości reprodukcji na wszelkiego rodzaju turystycznych gadżetach. Szczygieł, bo o nim mowa, jest wdzięcznym tematem wziętym wprost z codziennego życia. Ten niewielki ptaszek (Szczygieł europejski – Carduelis carduelis) był bowiem popularną zabawką dzieci oraz młodych panien w holenderskim społeczeństwie, które znajdowały rozrywkę w uczeniu go różnych sztuczek.

Ptak Szczygieł

Fabritius uwiecznił ową zabawkę na desce o wymiarach 33,5 × 22,8 cm. Dzieło to znajduje się obecnie w haskim Mauritshuisie obok takich obrazów jak Dziewczyna z perłą Johannesa Vermeera2.

Carel Fabritius, Szczygieł, 1654, Mauritshuis, Haga

Obraz w muzeum – Carel Fabritius, Szczygieł, 1654,
olej, deska, 33,5 × 22,8 cm, Mauritshuis, Haga

Historycy sztuki wskazują na dwa możliwe przeznaczenia obrazu. Mógł być on osłoną „właściwego”, bardziej znaczącego tematu, co sugeruje obecność kołków po jednej stronie deski, na której szczygieł został namalowany. Druga opcja zakłada, że obraz był powieszony na ścianie, bądź w węgarze okna jako iluzjonistyczna dekoracja3.

Ta ostatnia hipoteza niesie ze sobą szerszy kontekst, jakim jest idea mimetyzmu w sztuce. Od czasów nowożytnych naśladowanie rzeczywistości stało się najważniejszym celem malarstwa i w takich kryteriach oceniany był też talent artysty. W Północnych Niderlandach przybrało to skrajną formę, obfitującą w fotorealistyczne sceny życia codziennego i martwych natur, a także wynalazek kaset perspektywicznych, przypisywanych zresztą Fabritiusowi. Już od drugiej połowy XVI wieku w Niderlandach występują też trompe’loeil. Był to gatunek obrazów imitujących naturę w myśl filozofii naar het leven – z życia wzięte4. Realizm był tu doprowadzony do takiej perfekcji, że trompe’loeil myliły oko widza i wprawiały go w zaskoczenie, kiedy ten spostrzegł iluzjonistyczną sztuczkę artysty.

Szczygieł, namalowany na tle kredowej ściany, w brązowo-beżowych tonacjach z łatwością mógł wtopić się w otoczenie i oszukać ludzkie oko. Jednak przyglądając się przedstawieniu nieco dokładniej, dostrzec można swobodne, świadomie pozostawione ślady pędzla oraz nazwisko autora i rok wykonania umieszczone na ścianie poniżej karmnika. Ujawnia to zamysł malarza, że złudzenie nie miało być pełne; obraz jest faktycznie obrazem i jedynie „udaje” rzeczywistość.

Théophile Thoré-Burger

Wielkim miłośnikiem obrazu Fabritiusa był francuski krytyk i kolekcjoner sztuki – Theophile Thoré-Burger, znany jako odkrywca i popularyzator twórczości Vermeera. Zobaczył maleńkiego Szczygła kiedy jego właścicielem był Chevalier Joseph-Guillaume-Jean Camberlyn i od tamtej pory był pod wielkim urokiem tego skromnego dzieła, a po śmierci ówczesnego właściciela odkupił obraz.
Étienne Joseph Théophile Thoré, Théophile Thoré-Burger, Thore-Burger, Niezła sztuka

Do zbiorów Muzeum Mauritshuis kupił go Abraham Bredius – wieloletni dyrektor tego muzeum.

Carel Fabritius, <em>Szczygieł</em>, symulacja pierwotnej wersji, fot, na podstawie puttertje.mauritshuis.nl

Carel Fabritius, Szczygieł, symulacja pierwotnej wersji, fot. na podstawie puttertje.mauritshuis.nl

Badania i konserwacja w 2003 roku przyniosło nieco więcej faktów o tym dziele. Wiemy, że malarz w drugiej wersji obrazu zmienił koloryt ściany na nieco jaśniejszy oraz dodał drugą poręcz do karmnika, co wzmocniło efektu trójwymiarowości obrazu5.

Szczygieł jest jednym z wielu dowodów na wirtuozerię malarstwa holenderskiego, w tym przypadku przybierającej formę zabawy z widzem, optycznej zagadki, mającej wprawić w zaskoczenie i podziw nad biegłością w naśladowaniu rzeczywistości.

Carel Fabritius, Szczygieł, uczeń Rembrandta, malarstwo holenderskie, Mauritshuis, Haga, Niezła sztuka

Carel Fabritius, Szczygieł, detal, 1654, Mauritshuis, Haga

bibliografia, artykuły o sztuce, niezła sztuka
Bibliografia:
1. http://puttertje.mauritshuis.nl/en/scientific-examination
2. Ziemba A., Iluzja a realizm. Gra z widzem w sztuce holenderskiej 1580-1660.
3. Slive S., Dutch painting 1600-1800.


  1. Slive S., Dutch painting 1600-1800, s. 109.
  2. http://puttertje.mauritshuis.nl/en/scientific-examination.
  3. Ziemba A., Iluzja a realizm. Gra z widzem w sztuce holenderskiej 1580-1660, s. 226.
  4. Ziemba A., op.cit., s. 212.
  5. http://puttertje.mauritshuis.nl/en/scientific-examination.
Katarzyna Jagocha

» Katarzyna Jagocha

Absolwentka historii sztuki z Krakowa. W każdej epoce artystycznej znajdzie coś, co zapadnie jej w pamięć, ale szczególnym zainteresowaniem darzy sztukę holenderską XVII w. oraz okres Młodej Polski. Lubi dzieła wychodzące poza schematy swojej epoki, docenia niekonwencjonalne piękno, wszędzie szuka drugiego dna. W wolnych chwilach realizuje nową pasję, jaką jest grafika komputerowa.

Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »