Auguste Charpentier, Portret George Sand | 1838, Musée de la Vie romantique, Paryż

Na obrazie Auguste’a Charpentiera z 1838 roku patrzy na nas kobieta pewna siebie. Ma skupiony wyraz twarzy, ciemne oczy i nieprzeniknione spojrzenie. Portret powstał na kilka miesięcy przed jej romansem z Fryderykiem Chopinem. Ona była wtedy ukształtowaną kobietą – miała trzydzieści cztery lata i dwójkę dzieci, a za sobą separację i kilkanaście wydanych książek. A jednak historia zapamiętała ją przede wszystkim jako kochankę Chopina.

Kochanka Chopina – ale czy tylko? Pisarka – ale czy to wystarczy? Feministka – ale czy na pewno? I wreszcie pytanie, które warto zadać już na wstępie – dlaczego właściwie George Sand, skoro nazywała się Amantine Lucile Aurore Dupin?

George Sand przyszła na świat na początku XIX wieku, a więc w czasach pełnych sprzeczności. W epoce obwarowanej wieloma zakazami i nakazami, w której powoływano się na honor, przyzwoitość i dobre maniery, jednocześnie w epoce, w której centrum stawiano porywy serca i bycie wiernym wobec swoich ideałów. Występki przeciw rygorystycznym normom obyczajowym jawnie krytykowano czy wręcz potępiano. Pokątnie jednak przymykano oko na różnego rodzaju przewinienia, a nawet aprobowano, szczególnie jeżeli udawało się zachować je w tajemnicy przed światem, tak by nie zagrażały wcześniej budowanej reputacji. Te rozmaite osobliwości epoki skupiają się jak w soczewce w jednej osobie – George Sand.

Mattei Popovici, Salon George Sand w Musée de la Vie romantique | 2008, Musée de la Vie romantique, Paryż

Mezalianse i konwenanse

George Sand, Autoportret, Musée de la Vie romantique, Paryż

Urodziła się w 1804 roku. Ojcu zawdzięczała arystokratyczne pochodzenie. Był oficerem napoleońskim i potomkiem nieślubnego dziecka Augusta II Mocnego, króla Polski. Jej matka, Sophie-Victoire Delaborde, była z kolei córką paryskiego handlarza ptakami¹. Sama Sand tak komentowała swoje korzenie:

„Krew królewska w moich żyłach zgubiła się, zmieszana w łonie mej matki z krwią plebejską”².

Z ojcem Aurore nie miała okazji zbudować silnej relacji, ponieważ zmarł, gdy miała jedynie cztery lata. Wskutek tej nieoczekiwanej śmierci, ważnymi postaciami w życiu dziewczynki stały się matka i babcia, tak bardzo różniące się od siebie zarówno wyglądem, jak i charakterem.

Niewątpliwie to właśnie z tego powodu kobiety miały ze sobą zawiłe stosunki, a przede wszystkim zupełnie inne wyobrażenia dotyczące wychowania małej Aurore. Sophie z powodu znerwicowania i braku równowagi psychicznej oddała córkę pod opiekę babki – Marie-Aurore, która wychowywała ją w posiadłości w Nohant. Starsza kobieta od samego początku próbowała utemperować charakter Aurore, który mimo młodego wieku nie był łatwy do okiełznania.

Dziewczynka jako czternastolatka trafiła do klasztoru i początkowo traktowała pobyt jako doświadczenie dla niej neutralne. Choć nie zamierzała pokornie respektować zdania sióstr zakonnych, to jednak ze szczerej potrzeby żarliwie modliła się do Boga, a pobyt w odosobnieniu traktowała jako możliwość zacieśniania z nim osobistej relacji.

Maurice Sand, Portret George Sand | 1856, Musée de la Vie romantique, Paryż

Nikt chyba nie mógł przypuszczać, że Aurore tak polubi życie w klasztorze, że jej pragnieniem będzie w nim pozostać i złożyć śluby zakonne. Babcia przerażona taką możliwością, postanowiła szybko odebrać stamtąd Aurore. Umieszczając ją w klasztorze, liczyła jedynie na zdyscyplinowanie dziewczyny poprzez religijny rygor, ale docelowym przeznaczeniem jej wnuczki od samego początku miało być małżeństwo. I to nie byle jakie, bo babka nie ustawała w poszukiwaniach jak najlepszej partii dla niespełna szesnastoletniej Aurore, którą ta wizja napawała raczej przerażeniem. Trudno było sobie wyobrazić dziewczynie tak zażyłe stosunki zbudowane pod przymusem z kimś całkowicie jej dotychczas obcym³.

Plan Marie-Aurore nie powiódł się w pełni – nie dane jej było uczestniczyć w ślubie wnuczki, ponieważ zmarła, zanim znalazła jej wybranka. Można wręcz powiedzieć, że dziewczyna poznała swojego męża właśnie dzięki temu, że po śmierci babki wyjechała do Paryża z matką, w asyście zaprzyjaźnionej rodziny du Plessis. Kiedy dziewczyna siedziała na tarasie kawiarenki, spostrzegła ich znajomego – Casimira Dudevanta. Choć przynależał do niższego stanu, bo nie miał majątku i pochodził z nieprawego łoża, to był przystojnym podporucznikiem, czym wywarł na dziewczynie duże wrażenie⁴. Między dwójką szybko narodziło się uczucie, które w 1822 roku przypieczętowano przysięgą małżeńską.

George Sand, Maurice Sand jako oficer Gwardii Narodowej, Musée de la Vie romantique, Paryż

Szczęście nie trwało jednak długo i można było liczyć je bardziej w miesiącach niż latach, choć para wychowywała dwójkę dzieci (syna Maurice’a i córkę Solange) i pozostawała w małżeństwie przez wiele lat. Młoda mężatka początkowo próbowała zrozumieć naturę miłości, a w jednym z listów pisała do swojej przyjaciółki:

„Sądzę, że wstępując w związki małżeńskie, jedno musi wyrzec się całkowicie siebie samego i zrezygnować nie tylko ze swojej woli, lecz także z poglądów; musi powziąć postanowienie, że będzie patrzeć oczyma drugiego, kochać to, co on kocha”⁵.

Rzeczywiste próby dopasowywania się okazały się znacznie trudniejsze niż teoretyzowanie. Aurore nie potrafiła przejść do porządku dziennego nad licznymi wadami Casimira, który lubował się w męskich zajęciach, a w pozostałych obszarach życia pozostawał raczej ignorantem. Ponadto nie był dla niej dobrym mężem: nadużywał alkoholu, stosował przemoc fizyczną, później zdradzał. Aurore wyznała mu:

„Wiedziałam, że nie lubisz muzyki, przestałam więc ją uprawiać, bo dźwięk pianina skłaniał Cię do ucieczki. Czytałeś z uprzejmości […] nie znałeś autorów, o których Ci mówiłam, i traktowałeś idee jako szaleństwa, egzaltowane i romantyczne uczucia. Przestałam o tym mówić. Postanowiłam zaakceptować Twoje gusty”⁶.

„Akceptacja” tego stanu rzeczy przez Aurore oznaczała trwanie w małżeństwie, ale nie zgodę na brak miłości. Temperament i przekonania kobiety nie pozwoliłyby jej na to. Początkowo zarzekała się, że pozostanie czystą, kiedy zakochała się w młodym prawniku o imieniu Aurelian⁷. Mimo wzajemnych uczuć postanowili wytrwać w miłości braterskiej – jak ją określali – i nie przenosić jej na sferę fizyczną⁸. Ostatecznie Aurore zdradziła męża z innym mężczyzną, czyli Stefanem de Grandsagne⁹. To właśnie z tego związku pochodzi drugie dziecko kobiety, Solange. Casimir postanowił wychowywać ją jak własną córkę, ale nie pozostawał dłużny swojej żonie i także nie dochowywał wierności. Formalnie małżeństwo zakończyło się dopiero w 1836 roku po licznych zdradach.

Narodziny George Sand

W 1830 roku Aurore ponownie wpadła w sidła miłości. Jej kolejnym wybrankiem okazał się młodszy od niej pisarz Jules Sandeau. Był to czarujący dziewiętnastolatek, „kędzierzawy jak mały święty Jan z obrazów przedstawiających narodzenie Pańskie”¹⁰. Choć młodzieniec od razu zaintrygował Aurorę i przyciągnął ją swoim wyglądem, to zatrzymał bystrością umysłu. Kochankowie spędzając ze sobą czas, wiele czytali, co było pretekstem do ożywionych dyskusji. Romans zaowocował także napisaniem wspólnego dzieła Rose et Blanche (Róża i Blanka) wydanego przez parę pod pseudonimem J. Sand. Kolejną książkę Aurore napisała już sama i była to powieść pod tytułem Indiana.

Aurore miała wątpliwości, czy powinna opublikować utwór pod nazwiskiem męża czy panieńskim. Wydawca sugerował jeszcze inne rozwiązanie, czyli ponowne użycie pseudonimu J. Sand. Dlaczego jednak książka napisana jedynie przez kobietę miałaby być wydana jako dzieło wspólnego autorstwa? Ostatecznie początkująca pisarka postanowiła zachować nazwisko Sand i poprzedzić je imieniem George. Co istotne, nie chodziło o francuską, a angielską wersję imienia, bo to ona miała stanowić pewnego rodzaju hołd dla Anglii¹¹. W ten oto sposób w maju 1832 roku narodziła się George Sand.

Charles-Frédéric Lauth, Jadalnia George Sand w Nohant, Musée de la Vie romantique, Paryż

Feministka, ale czy na pewno?

Choć wiele osób wie, że George Sand parała się literaturą, to jednak odruchowo kojarzona jest bardziej jako prekursorka feminizmu niż autorka ponad siedemdziesięciu powieści. Nie powinno to dziwić, ponieważ jej sposób bycia i życiowe wybory można traktować jak pewnego rodzaju manifest.

George Sand, fot. Nadar | 1864, źródło: Wikipedia.org

René Jouhan, Portret George Sand | 1864, Musée de la Vie romantique, Paryż

Nosiła się jak mężczyzna: chodziła w spodniach, paliła cygara, jeździła konno. Od kiedy była dzieckiem, spędzała dużo czasu w otoczeniu chłopców¹². Nie przestała obracać się w męskim gronie nawet jako świeżo upieczona mężatka – po tym, jak Casimir szedł spać, ona po cichu opuszczała dom i wspólnie ze starymi znajomymi błąkała się po okolicy w poszukiwaniu różnych przygód¹³. Od zawsze miała niespożytkowane pokłady energii, które próbowała gdzieś ulokować. Tylko za część działań była gorzko rozliczana, ponieważ reszta wydawała się zgodna z ówczesną praktyką wychowywania panien: grała na harfie i gitarze¹⁴, a także była rysowniczką i akwarelistką¹⁵.

George Sand, Wyimaginowany krajobraz, Musée de la Vie romantique, Paryż

George Sand, Bez tytułu (wyimaginowany krajobraz), Musée de la Vie romantique, Paryż

George Sand, Krajobraz z ruinami | 1874, Musée de la Vie romantique, Paryż

Mimo umiłowania swobody uważała, że miejsce kobiety jest u boku męża i przy dzieciach¹⁶. Nie popierała feministek, które pragnęły uczynić ją twarzą tego ruchu. Nie opowiadała się po stronie kobiet w kwestiach równości politycznej, była zdania, że kobiety nie powinny głosować w wyborach. Te, z którymi się nie zgadzała, ironicznie określała „tymi paniami socjalistkami”¹⁷. Może to dziwić, ale w gruncie rzeczy jest to spójne i konsekwentne w jej postawie, bowiem opowiadała się za wolnością i wiernością, ale przede wszystkim samej sobie.

George Sand, Krajobraz z fantastycznym zamkiem | 1865, Museum of Modern Art, Nowy Jork

Nie tylko romans – Chopin

Relacja George Sand i Fryderyka Chopina nazywana jest najczęściej romansem, jednak słowo to nie do końca oddaje charakter tej relacji. Warto uświadomić sobie, że para żyła ze sobą aż dziesięć lat, więc był to poważny związek, choć niepozbawiony wzlotów i upadków.

Auguste Charpentier, Portret George Sand | 1838, Musée de la Vie romantique, Paryż / Teofil Kwiatkowski, Portret Fryderyka Chopina, Muzeum Chopina w Warszawie

George Sand fot. Nadar | ok. 1864, źródło: www.sothebys.com

Poznali się w 1836 roku na wieczorku u Marie d’Agoult. Na początku nie zaiskrzyło między nimi. Chopin po zobaczeniu pisarki pisał w liście:

„Twarz jej niesympatyczna, nie podobała mi się; jest w niej coś odpychającego”¹⁸.

To George Sand pierwsza zapragnęła nawiązać z Chopinem bliższą więź. Powzięła postanowienie, by go uwieść, a miała do tego liczne okazje, ponieważ obracali się w tym samym kręgu artystycznym. Właśnie z okresu tych starań o względy kompozytora pochodzi wachlarz dekoracyjny, malowany przez George Sand, Auguste’a Charpentiera oraz Gavarniego.

Przedstawia idylliczną scenę spotkania przyjaciół-artystów i dzieci pisarki na łonie natury. Wszystko przybiera jednak humorystyczny charakter – postaci mają cechy mitologicznych stworzeń, a dodatkowo malunek opatrzono rozległym komentarzem w dowcipny sposób opisującym, co można ujrzeć na wachlarzu¹⁹. Chopin namalowany został jako koliber z ludzką głową, którego w ręku trzyma Sand stylizowana na postać pasterki. Przypomina tutaj zaklinaczkę ptaków²⁰, co może być odczytywane jako pragnienie zdobycia serca Chopina.

Auguste Charpentier, George Sand, Gavarni, Wachlarz z karykaturami | 1838, Musée de la Vie romantique, Paryż

Latem 1838 roku ich relacja zmieniła charakter na intymny, erotyczny. Kilka miesięcy później para udała się na Majorkę wraz z dziećmi pisarki. Choć klimat tego miejsca miał uzdrawiać, to para została przegoniona z wynajmowanego mieszkania po tym, kiedy mieszkańcy dowiedzieli się o chorobie Chopina. Wygnańcy znaleźli schronienie w klasztorze kartuzów w Valldemossie.

Valldemossa, Majorka, źródło: depositphotos.com

Niestety, po przeprowadzce stan kompozytora zaczął znacznie się pogarszać. Sand z kochanki stała się przede wszystkim jego opiekunką, co nie było dla niej nowe, ponieważ od kiedy była małą dziewczynką, miała w sobie pragnienie otaczania opieką wszystkich wokół²¹.

George Sand i Chopin wzajemnie tworzyli na siebie rysunkowe karykatury²². Zachował się rysunek pisarki, który powstał w okresie, gdy para przebywała w Paryżu. Mieszkali blisko siebie w apartamentach przy Square d’Orléans od 1842 roku²³. Rysunek przedstawia kompozytora wbiegającego po schodach, a u ich szczytu, zza framugi drzwi wychylają się dzieci pisarki i sama George. Choć byli przeciwieństwami, to łączył ich przenikliwy sposób patrzenia na otaczający ich świat i potrzeba wyrażania się poprzez sztukę²⁴.

George Sand, Chopin wchodzący po cztery stopnie do Pani Marliani | 1842–1844, Muzeum Chopina w Warszawie

W dużej mierze para dzieliła życie między Paryżem a Nohant, czyli posiadłością, którą Sand odziedziczyła po swojej babci. Z wiekiem coraz więcej czasu pisarka spędzała właśnie w tym miejscu, które pozwalało jej uciec od zgiełku dużego miasta. Sand uwielbiała naturę i zwierzęta, nazywana była „dobrą Panią z Nohant”²⁵. Ponadto pisarka lubowała się w sztukach teatralnych, dlatego w otoczeniu najbliższych organizowała teatrzyki domowe z udziałem swoich dzieci, w akompaniamencie muzyki Chopina.

George Sand, Trupa z Nohant, Musée de la Vie romantique, Paryż

Co ciekawe, Sand tworzyła również kukiełki do przedstawień teatralnych, co zainspirowało do takich przedsięwzięć także jej syna²⁶. Pisarka uważała, że to Chopin obudził w domownikach tak żywe zainteresowanie teatrem.

George Sand, Maurice Sand, Lalka teatralna Służąca | 3. ćw. XIX w., zbiory Centre des monuments nationaux, Nohant-Vic, Maison de George Sand, © Ch.Loiseau/CMN, źródło: Facebook.com/muzeumzelazowawola/

Maurice Sand, George Sand, Eugène Lambert, Lalka teatralna Poliszynel | 1872, zbiory Centre des monuments nationaux, Nohant-Vic, Maison de George Sand, © Ch.Loiseau/CMN, źródło: Facebook.com/muzeumzelazowawola/

Maurice Sand, George Sand, Eugène Lambert, Lalka teatralna Balandard | 1854, zbiory Centre des monuments nationaux, Nohant-Vic, Maison de George Sand, © Ch.Loiseau/CMN, źródło: Facebook.com/muzeumzelazowawola/

Para rozstała się w 1848 roku przez nieporozumienia, w które zamieszane były dzieci Sand. Pisarka faworyzowała swojego syna, natomiast Chopin stawał po stronie jej córki, Solange. Mówi się nawet, że zerwanie przyspieszyło śmierć Chopina, do której doszło rok po tym wydarzeniu.

Vicente Santaolaria, Pokój George Sand w Nohant, Musée de la Vie romantique, Paryż

Tuż po zakończeniu relacji z Chopinem, Sand pochłonął wir wydarzeń politycznych. Zaangażowała się w działania rewolucyjne – pisywała odezwy do ludu, a jej powieści nabrały wymiaru politycznego. Po klęsce rewolucji osiadła na stałe w Nohant, gdzie wiodła spokojniejsze już życie, które umożliwiło jej napisanie powieści autobiograficznej Historia mojego życia. Dożywszy 71 lat, George Sand zmarła z przyczyn zdrowotnych 8 czerwca 1876.

Bibliografia:
1. Barry J., George Sand. Żywot jawnogrzesznicy, tłum. I. Szymańska, Warszawa 1996.
2. Bochenek-Franczakowa R., George Sand, Wrocław 1981.
3. Chopin Institute, Oprowadzanie po wystawie „Chopin i przyjaciele”, serwis YouTube, youtube.com/watch?v=hfTE9o_oQd0 (dostęp: 03.06.2025).
4. Maurois A., Lelia, czyli życie George Sand, tłum. A. Kotula, Warszawa 1960.
5. Portal Polskiego Radia, „Teatr zapięty na ostatni guzik: Lalki sceniczne z Nohant” – Wystawa w Żelazowej Woli, polskieradio.pl/399/7979/Artykul/3598877,teatr-zapiety-na-ostatni-guzik-lalki-sceniczne-z-nohant-wystawa-w-zelazowej-woli (dostęp: 03.06.2025).
6. Tomaszewski M., Chopin i George Sand, Warszawa 2018.
7. Życie romantyczne. Chopin, Scheffer, Delacroix, Sand, red. U. Król, S. Kutra, Warszawa 2025.

• Info
• Lista artykułów

» Marlena Kalicka

Absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Czas upływa jej szybko przy czytaniu literatury staropolskiej. Zafascynowana starociami, kobiecymi drobiazgami, zdecydowanie bliżej jej do rokokowych koronek niż sztuki współczesnej.

• George Sand artystka, nie tylko kochanka Chopina - 3 czerwca 2026
• Kostiumy sceniczne Wyspiańskiego i jego teatralna wyobraźnia - 14 stycznia 2026
• ​Stanisław Wyspiański „Chochoły” - 12 listopada 2025
• Józef Chełmoński – 10 faktów, których nie wiedzieliście o tym artyście - 22 września 2024
• Krzysztof Kamil Baczyński – katastroficzny poeta, nieznany artysta rysownik - 1 sierpnia 2024
• Rydlówka i jej historia – od posiadłości artystów, przez miejsce akcji „Wesela”, po oddział Muzeum Krakowa - 20 października 2023
• „Chłop potęgą jest i basta” – o wiejskich i wielkomiejskich aspektach życia i twórczości Włodzimierza Tetmajera - 28 lipca 2023
• „Cóż wiesz o pięknem? Kształtem jest Miłości”. Norwid – Sztukmistrz o wielu talentach - 24 września 2021
• Malczewski, Pruszkowski i Hofman. „Anhelli” w malarstwie - 29 listopada 2020
• August Zamoyski – arystokrata, buntownik, rzeźbiarz - 1 kwietnia 2020