Leżąca na południowym wybrzeżu Sycylii Dolina Świątyń (Valle dei Templi) to rozległy kompleks archeologiczno-krajobrazowy uznawany za jedno z najlepiej zachowanych stanowisk tego typu w całym basenie Morza Śródziemnego. Położony w pobliżu współczesnego Agrigento, skrywa pozostałości zabudowy starożytnego miasta Akragas, założonego w VI wieku p.n.e. Stanowi unikatowe dziedzictwo architektoniczne tak zwanej Wielkiej Grecji, czyli greckich kolonii rozsianych głównie na południu Półwyspu Apenińskiego. W 1997 roku zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Miasto wielu imion
Historia Akragas rozpoczęła się około 580 roku p.n.e., gdy greccy przybysze z Rodos i pobliskiego miasta Gela założyli tu kolonię nad rzeką o tej samej nazwie1. Dzięki korzystnemu położeniu i żyznym ziemiom miasto szybko i intensywnie się rozwijało. Jego mieszkańcy trudnili się eksportem oliwy, wina, wyrobów skórzanych, a także hodowlą koni i owiec, co przyniosło ośrodkowi bogactwo i znaczenie w regionie. Rozkwit miasta przypadł na okres rządów Falarisa, który w sprawny sposób przejął władzę nad współobywatelami. Choć początkowo słowo „tyran” nie miało jeszcze negatywnego wydźwięku i oznaczało osobę, która przewrotem obejmowała pełnię władzy, to właśnie dzięki Falarisowi termin ten zyskał swoje złowrogie znaczenie – stał się on bowiem sztandarowym wzorem okrutnego władcy. Słynna jest historia o byku z brązu, w którym zamykał swoich przeciwników. Pod metalową figurą rozpalano wówczas ogień, dręcząc ofiary i przypiekając je żywcem2.
Ekklesiasterion, fot. Clemensfranz, CC BY-SA 3.0, źródło: Wikipedia.org
Już w V wieku p.n.e. Akragas zaliczano do największych ośrodków Wielkiej Grecji. Miasto liczyło 100 tysięcy mieszkańców, zajmowało powierzchnię około 1800 hektarów i otoczone było imponującymi murami obronnymi z dziewięcioma basztami i czterema bramami. Złoty okres jego dziejów zakończył się jednak brutalnie w 406 roku p.n.e., kiedy to Kartagińczycy pod wodzą Hannibala zdobyli i złupili Akragas. W 210 roku p.n.e., w czasie II wojny punickiej, miasto znalazło się pod panowaniem Rzymian, którzy nadali mu nową nazwę – Agrigentum – i rozpoczęli jego odbudowę.
Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Agrigentum było wystawione na liczne najazdy barbarzyńców, a w następnych wiekach przechodziło pod panowanie kolejnych władców. W VI wieku znalazło się w granicach Cesarstwa Bizantyjskiego, a w 828 roku zdobyli je Arabowie, przemianowując na Kerkent. W 1087 roku Sycylię opanowali Normanowie, którzy z kolei nadali miastu nazwę Girgenti i uczynili siedzibą biskupa. Pod tą nazwą funkcjonowało aż do 1927 roku, kiedy to, w ramach nawiązywania do rzymskiego dziedzictwa, powrócono do Agrigento.
W stronę wschodzącego słońca
Niestety większość tutejszych zabytków nie przetrwała do naszych czasów w dobrym stanie. Przyczyniła się do tego nie tylko burzliwa historia miasta, ale także katastrofy naturalne, zwłaszcza liczne trzęsienia ziemi, a także działalność ludzi, którzy przez wieki traktowali starożytne ruiny jako łatwo dostępne źródło materiału budowlanego. Mimo to wciąż możemy podziwiać tutaj pozostałości kilku monumentalnych świątyń wzniesionych w stylu doryckim, głównie na planie peripterosu, czyli otoczonych kolumnadą. Zbudowano je z lokalnego piaskowego wapienia, który pierwotnie pokrywano powłoką z białego stiuku, mającą imitować wygląd szlachetnego marmuru. Kompleks świątynny mieścił się po południowej stronie miasta, a większość budowli była zorientowana na wschód – w stronę wschodzącego słońca. Nowe badania sugerują jednak, że orientacja ta miała nie tylko symboliczne znaczenie – brano pod uwagę także siatkę urbanistyczną miasta. W przypadku dwóch świątyń pojawiła się też hipoteza, że ich ukierunkowanie mogło być powiązane z pozycjami wybranych gwiazd oraz Księżyca3.
Trzeba również pamiętać, że część świątyń została w dużej mierze odbudowana w czasach rzymskich, a ich dzisiejsze nazwy nawiązują nie do greckiego, ale rzymskiego panteonu bóstw.
Największą i najlepiej zachowaną budowlą na terenie Doliny Świątyń jest Świątynia Zgody, wzniesiona około połowy V wieku p.n.e. Uznawana za jeden z najlepiej zachowanych przykładów architektury greckiej na świecie, swoją obecną nazwę zawdzięcza przypadkowi – pochodzi ona z XVI stulecia i zaczerpnięta została z pobliskiej inskrypcji, niezwiązanej bezpośrednio z obiektem. Do dziś nie wiadomo, któremu z bóstw poświęcona była w czasach antycznych. Budowla jako jedyna nie uległa poważnym zniszczeniom, co zawdzięcza glinianemu podłożu, które przez wieki skutecznie amortyzowało wstrząsy sejsmiczne. Do jej ocalenia przyczynił się również św. Grzegorz, biskup Girgenti, który w 597 roku przekształcił świątynię w kościół pw. św. św. Piotra i Pawła. Jej harmonijne proporcje zachwycają do dziś, a Jarosław Iwaszkiewicz pisał, że to „najpiękniej zachowany egzemplarz świątyni greckiej, i to w kształcie i formie wspaniałej, a należącej do klasycznej epoki budownictwa starożytnego”4.
Świątynia Zgody, fot. Ludvig14, CC BY-SA 4.0, źródło: Wikipedia.org
Ze Świątyni Zeusa Olimpijskiego zachowały się jedynie fundamenty i pojedyncze fragmenty elementów dekoracyjnych. Była to jedna z największych świątyń antycznego świata (56 × 113 metrów), wzniesiona około 480 roku p.n.e. dla uczczenia zwycięstwa Greków nad Kartaginą w bitwie pod Himerą. Najcięższe prace przy jej budowie wykonywali kartagińscy jeńcy, jednak nigdy nie została ona całkowicie ukończona5. Rzeźby przyczółkowe, znane z przekazu Diodora Sycylijskiego, przedstawiały bogów z gigantami oraz zdobycie Troi – mitologiczne pojedynki będące alegorią zwycięstwa6. Unikalnym elementem świątyni były kolosalne figury nagich gigantów podtrzymujących belkowanie. Każda z nich miała blisko 8 metrów wysokości, niektóre posiadały brody, wszystkie zaś zwrócone były plecami do ściany, z rękami uniesionymi nad głową. Jedną ze zrekonstruowanych postaci można oglądać w pobliskim Muzeum Archeologicznym, pozostałości innej wciąż spoczywają na terenie doliny.
Świątynia Zeusa Olimpijskiego, fot. Luciano Tronati, CC BY-SA 4.0, źródło: Wikipedia.org
Niedaleko podziwiać można Świątynię Junony (Hery), odbudowaną za czasów rzymskich w prawie niezmienionej postaci. W epoce greckiej najprawdopodobniej była poświęcona Herze, przez co przypuszcza się, że wewnątrz budowli odbywały się ceremonie ślubne.
Na obszarze kompleksu znajdowały się również świątynie prawdopodobnie poświęcone Heraklesowi, Wulkanowi oraz Dioskurom – Kastorowi i Polluksowi. Ta ostatnia pierwotnie mogła być także dedykowana bogini Demeter, jednak dziś znana jest pod umowną nazwą imion bliźniaczych synów Zeusa. Zachowały się z niej jedynie cztery kolumny połączone fragmentem fryzu – element zrekonstruowany w XIX wieku. Motyw ten stanowi charakterystyczny symbol sycylijskiej Doliny Świątyń i chętnie wykorzystywany jest we wszelakich przewodnikach, folderach turystycznych czy na pocztówkach.
Nie tylko świątynie
Na terenie całego zespołu archeologicznego znaleźć możemy także inne, mniej znane, choć nie mniej interesujące obiekty. Wśród nich wyróżniają się nekropolie łukowe (tzw. arcosolia), wykute w antycznych murach obronnych w czasach bizantyjskich. Dociekliwi turyści mogą również zajrzeć do groty Fragapane – fragmentu wczesnochrześcijańskich katakumb, ulokowanych w dawnych greckich cysternach. Zachowały się tam nisze grobowe oraz kaplice z pozostałościami dawnych malowideł. Na południe od zespołu świątyń, w obrębie hellenistyczno-rzymskiej strefy nekropolii, wznosi się tak zwany grób Therona – monumentalna dwukondygnacyjna budowla, która według tradycji miała skrywać komorę grobową najsłynniejszego tyrana Akragas7.
Jeszcze bardziej na południe od doliny, poza historycznymi murami miasta, znajdowało się antyczne sanktuarium ze Świątynią Asklepiosa, do którego udawali się chorzy z nadzieją na uzdrowienie. W pobliżu tej najprawdopodobniej dość skromnej budowli biło źródło, którego woda miała właściwości lecznicze. O miejscu tym wspomniał w swoich zapiskach sam Cyceron, któremu zawdzięczamy wiele cennych informacji o sztuce i kulturze Sycylii I wieku p.n.e. W 75 roku wykonywał tam bowiem obowiązki kwestora8.
Nie można oczywiście zapomnieć o polskim akcencie w Dolinie Świątyń, czyli słynnej rzeźbie Igora Mitoraja zatytułowanej Ikar Upadły. Monumentalna figura, usytuowana w pobliżu Świątyni Zgody, stanowi pamiątkę po wystawie dzieł artysty, która odbyła się tu w 2011 roku. Mitologiczna postać, oddana w charakterystycznym dla polskiego rzeźbiarza stylu, doskonale wpisuje się w niezwykły kontekst miejsca, tworząc poruszający dialog pomiędzy współczesnością a antykiem.
Słynny filozof i lekarz Empedokles mawiał o swoim rodzinnym mieście Akragas, że jego mieszkańcy budowali tak, jakby mieli żyć wiecznie, a żyli, jakby mieli umrzeć jutro9. Ponoć słynęli z gościnności, rozrzutności i zamiłowania do wygód, jakie niósł ze sobą dostatek. Wzbogaceni na handlu, sprowadzali z Afryki luksusowe meble z kości słoniowej i złota, a piwnice ich domów wypełniały najlepsze wina. Na wszelkie święta i uroczystości nie szczędzono wydatków, trwoniąc nieraz całe fortuny10. Dziś, spacerując pośród imponujących ruin na świątynnym wzgórzu, można odnieść wrażenie, że ich marzenie o wieczności – choćby częściowo – rzeczywiście się spełniło.
Bibliografia:
1. Ciechanowicz J., Wędrówki śródziemnomorskie, Warszawa 1999.
2. Hannah R., Magli G., Orlando A., Astronomy, Topography and Landscape at Akragas’ Valley of the Temples, „Journal of Cultural Heritage” t. 25, 2017.
3. Holloway R. Ross, The Archaeology of Ancient Sicily, London 2000.
4. Iwaszkiewicz J., Książka o Sycylii, Kraków 1956.
5. Lepore G., Caliò L. M., Agrigento. Archaeology of an Ancient City. Urban Form, Sacred and Civil Spaces, Productions, Territory, Heidelberg 2021.
6. Olkiewicz J., Sycylia w kalejdoskopie historii i legendy, wyd. 2, Kraków–Budapeszt–Syrakuzy 2019.
7. Press L., Pożegnanie z Minosem. Z notatnika podróży w antyczną przeszłość Sycylii, Wrocław 1978.
8. Szerszeń M., Agrigento – Valle dei Templi – dolina świątyń greckich na Sycylii, „Nowy Filomata” t. 6, nr 1, 2002.
- M. Szerszeń, Agrigento – Valle dei Templi – dolina świątyń greckich na Sycylii, „Nowy Filomata” t. 6, nr 1, 2002, s. 70. ↩
- J. Ciechanowicz, Wędrówki śródziemnomorskie, Warszawa 1999, s. 105–106. ↩
- R. Hannah, G. Magli, A. Orlando, Astronomy, Topography and Landscape at Akragas’ Valley of the Temples, „Journal of Cultural Heritage” t. 25, 2017, s. 1. ↩
- J. Iwaszkiewicz, Książka o Sycylii, Kraków 1956, s. 146. ↩
- J. Olkiewicz, Sycylia w kalejdoskopie historii i legendy, wyd. 2, Kraków–Budapeszt–Syrakuzy 2019, s. 62. ↩
- M. Szerszeń, op. cit., s. 76. ↩
- R. Ross Holloway, The Archaeology of Ancient Sicily, London 2000, s. 65. ↩
- L. Press, Pożegnanie z Minosem. Z notatnika podróży w antyczną przeszłość Sycylii, Wrocław 1978, s. 85. ↩
- Ibidem, s. 72. ↩
- J. Olkiewicz, op. cit., s. 65. ↩
Artykuł sprawdzony przez system Antyplagiat.pl
© Wszelkie prawa zastrzeżone, w tym prawa autorów i wydawcy – Fundacji Niezła Sztuka. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów i innych części portalu Niezlasztuka.net bez zgody Fundacji Niezła Sztuka zabronione. Kontakt z redakcją ».
Dziękujemy Ci, że czytasz nasze artykuły. Właśnie z myślą o takich cudownych osobach jak Ty je tworzymy. Osobach, które lubią czytać i doceniają nasze publikacje. Wszystko, co widzisz na portalu jest dostępne bezpłatnie, a ponieważ wkładamy w to dużo serca i pracy, to również zajmuje nam to sporo czasu. Nie mamy na prowadzenie portalu grantu ani pomocy żadnej instytucji. Bez Waszych darowizn nie będziemy miały funduszy na publikacje. Dlatego Twoje wsparcie jest dla nas bardzo ważne. Jeśli lubisz czytać niezłosztukowe artykuły – wesprzyj nas.
Dziękujemy Ci bardzo, Joanna i Dana, założycielki Fundacji Niezła sztuka
A może to Cię zainteresuje:
- Jakby mieli żyć wiecznie… Valle dei Templi w Agrigento, czyli greckie dziedzictwo Sycylii - 10 marca 2026
- Konstanty Laszczka „Zrozpaczona” - 14 listopada 2024
- Ferdynand Ruszczyc „Stare jabłonie” - 30 kwietnia 2024
- Zapomniana perła śląskiego baroku – Opactwo Cystersów w Lubiążu - 10 marca 2024
