Adolf Zeligson
– architekt łódzki i moskiewski*

Wśród licznego grona architektów działających w Łodzi na przełomie XIX i XX w. Adolf Zeligson jawi się jako postać o szczególnie interesującym dorobku, a jednocześnie nieszablonowej drodze twórczej. Jego twórczość nie doczekała się jednak do tej pory szerszego opracowania, choć wzmiankowany jest on często w publikacjach poświęconych architekturze Łodzi. Niniejszy tekst nie pretenduje do wyczerpującej prezentacji dorobku architekta, stanowi jedynie próbę zasygnalizowania kilku istotnych problemów wiążących się z jego biografią i działalnością twórczą. Okazją ku temu stały się badania prowadzone w archiwach i bibliotekach Sankt Petersburga, które pozwoliły na odnalezienie szeregu nowych ciekawych informacji związanych z tą postacią.

Adolf Zeligson (1867–1919). Wg M. Haщoкинa, Cтo apхитeктopoв…, Mocквa 2000, s. 118.

Adolf Zeligson urodził się 28 maja 1867 r. w Warszawie w rodzinie Noacha-Zelka, starszego nauczyciela Łódzkiej Naczelnej Szkoły Żydowskiej. Po ukończeniu szkoły elementarnej rozpoczął naukę w łódzkiej Wyższej Szkole Rzemieślniczej – sześcioklasowej szkole technicznej nastawionej na kształcenie średniej kadry dla przemysłu włókienniczego, z której wyszło wszakże liczne grono łódzkich architektów (obok Zeligsona: Ignacy Stebelski, Kazimierz Stebelski, Gustaw Landau-Gutenteger, Dawid Landé). Ukończył ją w czerwcu 1884 r., po czym został powołany do odbycia rocznej służby wojskowej w pułku izmaiłowskim (VIII 1884 – VII 1885). Natychmiast po zakończeniu służby zapisuje się na studia do petersburskiego Instytutu Inżynierów Cywilnych. Do uczelni tej wstępowali z reguły absolwenci Wyższej szkoły Rzemieślniczej wybierający drogę kariery architektonicznej. Petersburski Instytut nastawiony był na kształcenie architektów zajmujących się budownictwem pragmatycznym: obiektami przemysłowymi lub też konstrukcjami inżynieryjnymi. Jego absolwenci otrzymywali tytuł inżyniera cywilnego, dający prawo do projektowania wszelkiego rodzaju budowli. Uczelnię tę ukończyło wielu znanych łódzkich architektów – obok wcześniej wymienionych absolwentów Wyższej Szkoły Rzemieślniczej, także Franciszek Chełmiński, Franciszek Karpiński, Romuald Miller oraz Stefan Lemmené.

Wiadomo, że jeszcze przed służbą wojskową i studiami, zapewne w trakcie ostatniego roku nauki w Wyższej Szkole Rzemieślniczej, Zeligson praktykował w zakładach Izraela Poznańskiego oraz u profesora Juliusza Junga w Stuttgarcie. Kontakty z rodziną Poznańskich – wynikające ze wspólnej nauki z Morycem (Maurycym) Poznańskim w Wyższej Szkole Rzemieślniczej – podtrzymywał Zeligson w czasie studiów, o czym świadczy wspólny wyjazd wakacyjny do Austrii (VI–VIII 1886). Studia ukończył w maju 1890 r. z tytułem inżyniera X klasy, po czym powrócił do Łodzi i do pracy w przedsiębiorstwie Poznańskiego. Zwraca uwagę silne powiązanie osoby architekta ze środowiskiem żydowskiej burżuazji łódzkiej, co będzie w decydujący sposób rzutowało na jego karierę. O rozpoczęciu działalności w Łodzi po ukończeniu studiów, informuje notka prasowa zamieszczona w „Dzienniku Łódzkim” w lipcu 1891 r.: „Biuro budownicze otwiera w mieście naszem p. Z., wychowaniec instytutu inżynierów cywilnych w Petersburgu”.

Synagoga staromiejska przy ul. Wolborskiej. Ze zbiorów księgarni „Nike” w Łodzi

Zwraca uwagę stosunkowo niewielka liczba obiektów projektowanych i budowanych przez Adolfa Zeligsona. Było to ewenementem w sytuacji panującej w Łodzi, gdzie większość twórców zapisywała na swoim koncie kilka lub kilkanaście obiektów, podejmując przy tym jednocześnie szereg drobniejszych prac. Przykładem mogą być najbardziej wzięci architekci łódzcy przełomu XIX i XX w.: Gustaw Landau-Gutenteger i Dawid Landé.

O wyjątkowości sytuacji Zeligsona decydowały z pewnością jego związki z rodziną Poznańskich, o których była już mowa wcześniej, czego efektem było jego zatrudnienie w ich przedsiębiorstwie w momencie powrotu z Sankt Petersburga. Zapewniało mu to niezależność finansową i uwalniało od konieczności ciągłego zabiegania o zamówienia. Na zlecenie Izraela Poznańskiego Zeligson wykonuje w 1895 r. jedną z najważniejszych swoich prac – projekt rozbudowy i przebudowy synagogi staromiejskiej (gminnej) przy ul. Wolborskiej. Co ważne, wykonanie projektu poprzedził architekt sporządzeniem w 1894 r. rysunkowej inwentaryzacji starego obiektu, która stanowi jedyne źródło ikonograficzne ukazujące nam pierwotną formę staromiejskiej synagogi. Oba barwne komplety rysunków, opracowane w bardzo staranny sposób, dają świadectwo znakomitego warsztatu i zdolności plastycznych łódzkiego twórcy.

Przebudowa według planów Zeligsona zrealizowana została w latach 1897–1900. W jej wyniku obiekt otrzymał efektowną szatę architektoniczną w „stylu mauretańskim”. Dla zakładów Poznańskiego buduje też Zeligson w latach 1897–1900 przy ul. Długiej (ob. ul. Gdańskiej 12) kamienicę mieszkalną dla wyższej kadry przedsiębiorstwa, o nieszablonowej formie, z ceglaną fasadą i dekoracyjnymi detalami neogotyckimi. Zapewne projektuje też budynki przemysłowe, choć na ten temat brak bliższych informacji.

Dawny pałac I. Poznańskiego przy ul. Ogrodowej – elewacja ogrodowa. Fot. K. Stefański

* Pierwodruk: „Zeszyty Naukowe Politechniki Łódzkiej” 2002, nr 911, Budownictwo, z. 53, s. 127–137.

Fragment pochodzi z książki:

Krzysztof Stefański

Sztuka Łodzi. Dzieła i twórcy »

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
Łódź 2026