O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Stanisław Wyspiański „Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z »Wesela«”



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas »

Stanisław Wyspiański, Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z »Wesela«, 1901,
pastel, papier, 61,5 × 47,2 cm, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu

Wanda Siemaszkowa, Wesele, aktorka, Niezła sztuka

Fotografia Wandy Siemaszkowej • Stanisław Wyspiański, Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z »Wesela« | 1901, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu

Przez pierwsze dni marca 1901 roku na łamach krakowskiej prasy informowano o odbywających się w Teatrze Miejskim próbach do dramatu Stanisława Wyspiańskiego Wesele. Ponieważ bohaterami sztuki miały być osoby powszechnie znane, wydarzeniem tym żył cały Kraków, a plotkom i domysłom nie było końca.

W szczególności dziennikarze „Czasu” komunikowali o oryginalności sztuki i wyzwaniach przed jakimi stanęli grający w niej aktorzy. „Ponieważ jednak sztuka ta, wysoce oryginalna, dla artystów przedstawia duże trudności i potrzebuje w wykonaniu wielkiej subtelności, przeto nie będzie jeszcze graną w nadchodzącą sobotę, chociaż w niedługim bardzo czasie wejdzie na repertuar”1. To notatka z 4 marca 1901 roku. W kolejnych wydaniach dziennika, w dziale wydarzeń kulturalnych, umieszczano anons mającej się odbyć prapremiery dzieła Wyspiańskiego w dniu 16 marca.

Pełne próby miały rozpocząć się dokładnie na cztery dni przed uroczystym pokazem. Kierował nimi reżyser spektaklu Adolf Walewski (wcielając się równocześnie w rolę Nosa) oczywiście przy pomocy autora Wesela. Nie brakowało jednak złośliwych komentarzy, że premiera ostatecznie „wyreżyserowała się sama”.

„Wesele”. Teatr Miejski w Krakowie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Niezła sztuka

„Wesele”. Teatr Miejski w Krakowie, Muzeum Narodowe w Krakowie

Wyspiański wziął również udział w pracach nad dekoracją sceniczną. W tym zakresie współpracował z Janem Spitziarem, który w Teatrze Miejskim pracował od 1893 roku, a więc od samego początku działalności tej instytucji. Spitziar w przeważającej większości udostępniał jednak gotowe projekty do kolejno wystawianych sztuk, natomiast rzadziej realizował własne pomysły. Panowie mieli okazję współpracować ze sobą wielokrotnie, między innymi przy inscenizacji dramatu Bolesław Śmiały.

Scenografia Wyspiańskiego była niemalże wiernym odtworzeniem wnętrza bronowickiej chaty, należącej do Włodzimierza Tetmajera oraz jego żony Anny Mikołajczykówny.

To w tym miejscu podczas drugiego dnia wesela Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny (ślub miał miejsce 21 listopada 1900 r. w kościele NMP w Krakowie) odbyły się czepiny, wydarzenie, będące kanwą dla napisania przez Wyspiańskiego dramatu, którego teatralna interpretacja stała się wielką sensacją jeszcze przed samą premierą.

Stanisław Kamocki, portret, Jadwiga Mikołajczykówna, żona Lucjana Rudla, sztuka polska, Niezła sztuka

Stanisław Kamocki Portret Jadwigi Mikołajczykówny  |  między 1898 a 1902
olej, płótno, 99 × 75 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie

Ciekawość kto i w jakim świetle zostanie przedstawiony na scenie doskonale wpłynęła na frekwencję widowni. I to nie tylko w dniu pierwszego pokazu. Po upływie ponad miesiąca czasu na łamach „Głosu Narodu” można było przeczytać:

Wesele Wyspiańskiego wypełniło wczoraj znowu teatr po brzegi. Kasa była wyprzedana. Sukces kasowy tego znakomitego dzieła jest w ogóle wprost wyjątkowy.2

Wyspiański odpowiadał również za oświetlenie spektaklu, zapewniając dodatkowe efekty między innymi dzięki zmianie barwnych filtrów na reflektorach, czy też uzyskując w tle celowo przemieszczające się cienie grających aktorów.

Za kostiumy odpowiedzialny był Ludwik Rozwadowicz. Prasa informowała już wcześniej, że stroje będą oryginalne, takie jakie są używane w Bronowicach3.

Aleksander Gierymski, Dziewczyna z Bronowic, malarstwo polskie, sztuka polska, Niezła Sztuka

Aleksander Gierymski Dziewczyna z Bronowic  |  1893–1894
olej, płótno, 61 × 48 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie

Ze względu na obecność w dramacie znacznej liczby postaci, w spektaklu musiało wziąć udział większość pracowników teatru, a niektóre role znajdują się w rękach artystów pierwszorzędnych4.

I tak wymieniając nielicznych, w rolę Pana Młodego wcielił się Bolesław Zawierski, Panny Młodej – Wanda Siemaszkowa, Gospodarza – Włodzimierz Sobiesław. Pierwowzorem Dziennikarza był Rudolf Starzewski, autor licznych recenzji teatralnych w krakowskim „Czasie”. Natomiast w postać Czepca wcielił się Józef Kotarbiński, dyrektor Teatru Miejskiego w Krakowie w latach 1899-1905, w którego to domu 17 lutego 1901 roku odbyła się premiera Wesela, w postaci uroczystego odczytu tego dzieła.

Wanda Siemaszkowa, fotografia, Muzeum Krakowa, Muzeum historii krakowa, Niezła sztuka

Wanda Siemaszkowa | 1908, karta pocztowa, autor: Teodozy Bahrynowicz, Leon Propst, fot. Muzeum Krakowa

Oprawę muzyczną powierzono Michałowi Świerzyńskiemu, kompozytorowi, synowi malarza Saturnina Świerzyńskiego. Ludowe utwory zaprezentowała wówczas kapela złożona z czterech bronowickich chłopów, zastąpiona w późniejszym czasie zespołem profesjonalnych muzyków.

Wesele wystawiano w Krakowie do 1904 roku, a więc do momentu konfliktu Wyspiańskiego z Kotarbińskim, czterdzieści dziewięć razy. Rok później sztukę na deski teatru przywrócił jego nowy dyrektor Ludwik Solski (o tę posadę bezskutecznie zabiegał również Wyspiański), z pewnymi zmianami, które zastosował uprzednio we Lwowie.

Dekoracje wykonane przez Stanisława Wyspiańskiego złożono do magazynów. W niewyjaśnionych okolicznościach zaginęły stroje. Częściowo zostały one utrwalone na pocztówkach realizowanych na podstawie fotografii ukazujących aktorów w kostiumach scenicznych, które wykonano w atelier, w sztucznie wyreżyserowanych pozach.

Panna Młoda – Wanda Siemaszkowa

Doskonałą kreację Wandy Siemaszkowej w roli Panny Młodej docenił sam autor dramatu. Wyspiański miał w ramach podziękowań podarować jej kosz marcepanowych ziemniaków wraz z dołączonym liścikiem:

„Mojej uroczej Pannie Młodej – Stanisław Wyspiański”.

Siemaszkowa nie była pierwszą aktorką wybraną do odegrania tej roli. Uprzednio propozycję odrzuciły chociażby Gabriela Morska oraz Maria Przybyłko. Ostatecznie Wanda Siemaszkowa zgodę na wystąpienie w dramacie podjęła dopiero na trzy dni przed słynną prapremierą.

Wanda Siemaszkowa, polska aktorka, Wesele, Wyspiański, Niezła sztuka

Wanda Siemaszkowa w roli Julki w sztuce W sieci Jana Augusta Kisielewskiego, fot. Polona

Jej możliwości aktorskie widzowie podziwiali podczas kolejno wystawianych spektakli. 15 czerwca 1901 roku podano jednak informację, że z powodu nagłej niedyspozycji Pani Siemaszkowej, rolę Panny Młodej w kolejnym przedstawieniu odegra inna wybitna aktorka, wspomniana już Maria Henryka Przybyłko-Potocka5. To właśnie druga z Pań została uwieczniona na fotografii, którą wydano następnie w formie pocztówki.

Maria Henryka Przybyłko-Potocka, polska aktorka, Wesele, Wyspiański, Niezła sztuka

Bolesław Zawierski (Pan Młody) i Maria Henryka Przybyłko-Potocka (Panna Młoda) w strojach z Wesela, Atelier „Zofia ” | 1901, fot. encyklopediateatru.pl

Jak wyglądała aktorka wcielająca się w rolę Panny Młodej w dniu prapremiery Wesela, chociaż fragmentarycznie, można zobaczyć na dwóch wykonanych przez Wyspiańskiego portretach Wandy Siemaszkowej.

Stanisław Wyspiański, Wanda Siemaszkowa, portret, sztuka polska, Wesele dramat, Niezła sztuka

Stanisław Wyspiański Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z „Wesela”  |  1901
pastel, papier, 61,5 × 47,2 cm, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, © fot. Witalis Szołtys

Stanisław Wyspiański, Wanda Siemaszkowa, portret, sztuka polska, Wesele dramat, Niezła sztuka

Stanisław Wyspiański Portret Wandy Siemaszkowej w roli Panny Młodej w dramacie „Wesele”  |  1901
pastel, papier, 60 × 45,8 cm, Muzeum Narodowe w Krakowie

Na pracy znajdującej się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu aktorka ukazana została w stroju scenicznym. Częściowo, artysta uchwycił jej białą bluzkę oraz zdobiony gorset. Na głowie, zgodnie z bronowickim strojem ludowym, ma założony wianek, z którego na ramiona opadają liczne tasiemki w kwiatową dekorację.

Na odwrociu pracy znalazła się odręczna adnotacja Wandy Siemaszkowej, informująca o czasie i miejscu powstania portretu:

„Pozowałam ś.p. Stanisławowi Wyspiańskiemu w roku wystawienia Wesela 1901 – jako – Młoda – Wesela, w Krakowie, przy Krowoderskiej, w Maju. Wanda Siemaszkowa Kraków 11/5 1912 r.”

Stanisław Wyspiański, Wanda Siemaszkowa, portret, sztuka polska, Wesele dramat, Niezła sztuka

Stanisław Wyspiański, Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z »Wesela«, odwrocie | 1901, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, fot. Witalis Szołtys

Do mieszkania przy ulicy Krowoderskiej w Krakowie, wraz z rodziną, Wyspiański wprowadził się około 15 stycznia 1901 roku. W jednym z pokoi mieściła się jego słynna błękitna pracownia, której ściany pomalowano w kolorze szafiru. Właśnie w tym miejscu zgodnie z wpisem aktorki miał powstać jej portret.

Siemaszkowa była uważana za jedną z najwybitniejszych aktorek swoich czasów. Została zapamiętana nie tylko ze względu na doskonałe kreacje sceniczne, ale również zaangażowanie w pracę pedagoga, wizje reżyserskie, a także za umiejętności zarządzania instytucjami na stanowisku dyrektora teatru.

Wanda Siemaszkowa, polska aktorka, Wesele, Wyspiański, Niezła sztuka

Wanda Siemaszkowa jako Donna Alnica w Bestii Jerzego Żuławskiego | 1907, fot. Polona

Jej ojciec, Feliks Sierpiński, był twórcą amatorskiej grupy teatralnej, co z dużym prawdopodobieństwem wpłynęło na wybór życiowej drogi. Pierwsze kroki na polu aktorskiej edukacji stawiała w Warszawie w 1886 roku, gdzie podstawowych lekcji udzielał jej Józef Kotarbiński. Z czasem na scenach teatrów pojawiała się w towarzystwie najwybitniejszych artystów, jak chociażby Heleny Modrzejewskiej. Na etapie zdobywania zawodowych doświadczeń istotną postacią jaką miała okazję spotkać był Tadeusz Pawlikowski, od którego wsparcia i cennych wskazówek rozpoczęła się jej wielka kariera.

Wanda Siemaszkowa, polska aktorka, Wesele, Wyspiański, Niezła sztuka

Wanda Siemaszkowa jako Donna Alnica w Bestii Jerzego Żuławskiego | 1907, fot. Polona

Przełomowe w życiu artystki były występy w sezonie 1898/99. Zagrała wówczas m.in. w roli Marii w Warszawiance Stanisława Wyspiańskiego, czy też jako Młynarka w Zaczarowanym kole Lucjana Rydla. Występowała również w utworach współczesnych. Stworzyła doskonałe role Marii Stuart (w inscenizacji dramatu Juliusza Słowackiego), czy Heddy Gabler z utworu Henrika Ibsena. Gościnnie występowała w całej Polsce, a od 1906 roku przez dwanaście lat pracowała w teatrze lwowskim.

wanda siemaszkowa, aktorka, teatr, Niezła sztuka

Wanda Siemaszkowa, Przedstawienie Królewska rodzina w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie | 1934, fot. NAC

Po zakończeniu I wojny światowej podjęła się kierowania Teatrem Miejskim w Bydgoszczy. Przez okres czterech sezonów współpracowała również z Teatrem Śląskim w Katowicach. Na Śląsku obchodziła jubileusz 50-lecia swojej pracy twórczej. Od 1945 roku kierowała Teatrem Ziemi Rzeszowskiej, który nosi imię Wandy Siemaszkowej. Zmarła dwa lata później, w dworku Marii Konopnickiej w Żarnowcu.

wanda siemaszkowa, aktorka, teatr, Niezła sztuka

Wanda Siemaszkowa, Przedstawienie Upiory Henryka Ibsena w Teatrze Miejskim im. Juliusza Słowackiego w Krakowie | 1935, fot. NAC.

Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z Wesela został zakupiony do zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu w 1947 roku z kolekcji Ireny Łepkowskiej w Krakowie. Obecnie stale eksponowany jest w przestrzeni Galerii Malarstwa Polskiego.

bibliografia, artykuły o sztuce, niezła sztuka

Bibliografia:
1. Wesele we wspomnieniach i krytyce, Kraków, 1970.
2. Godyń D., Laskowska M., Wyspiański, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 2019.
3. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie sezon 1972/1973, folder pod. red. Hanny Sarneckiej-Partyki.


  1. „Czas”, nr 52, wydanie wieczorne, 4 III 1901, s. 2.
  2. „Głos Narodu”, nr 92, 22 IV 1901, s. 4.
  3. „Czas”, nr 61, wydanie wieczorne, 14 III 1901, s. 3.
  4. „Czas”, nr 62, wydanie wieczorne, 15 III 1901, s. 3.
  5. „Czas”, nr 135, wydanie wieczorne, 15 VI 1901, s. 2.
Agnieszka Bartków

» Agnieszka Bartków

Historyk sztuki, absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego, kustosz w Dziale Sztuki Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, autorka wystaw, koordynator autorskiego projektu poświęconego niezależnej sztuce polskiej lat 80. XX wieku, autorka spotkań edukacyjnych z zakresu historii sztuki. Interesuje się polską sztuką XIX i XX stulecia, architekturą kaplic Bożego Grobu oraz przedwojennych miejsc uzdrowiskowych w Polsce. Prywatnie niepoprawna wielbicielka jamników i beagli.


Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Dlatego Twoja pomoc jest bardzo ważna. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »



Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *




Niezła Sztuka?
Czytam. Lubię. Wspieram.
Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »