O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Dama z gronostajem. Jedyne dzieło Leonarda da Vinci w polskich zbiorach



Leonardo da Vinci Dama z gronostajem, ok. 1490
olej i tempera na desce orzechowej, 53,4 × 39,3 cm
Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie

Kim jest przed­sta­wiona  dama?

Cecylia Gallerani była kochanką księcia Ludovica Sforzy, zwanego „il Moro” (Maur), i znaczącą postacią na dworze Sforzów. Była kobietą bardzo dobrze wykształconą, obracała się wśród elity intelektualnej Mediolanu, prowadziła dysputy filozoficzne, biegle władała łaciną i starożytną greką, tworzyła poezję i uważana była za jedną z najwybitniejszych włoskich poetek tego okresu.

Dama z  łasiczką czy może raczej dama z gronostajem?

Obraz przez długi czas znany był pod tytu­łem Dama z łasiczką, jed­nak finalnie przyjęto inną wersję. W sza­cie let­niej gro­no­staj ma cze­ko­la­do­wo­-brą­zowy wierzch ciała, łatwo go wtedy pomy­lić z łasicą, jed­nak jesie­nią zmie­nia ubar­wie­nie na białe. W gruncie rzeczy ciężko jednoznacznie zidentyfikować zwierzątko przedstawione na obrazie. Przyglądając się leonardowskim szkicom łapy psa i niedźwiedzia, wydaje się, jakby zwierzątko trzymane przez Gallerani ewoluowało właśnie z tych rysunków.

Leonardo da Vinci szkic rysunek niedźwiedź

Leonardo da Vinci, szkice, ok. 1485, fot. www.metmuseum.org

Portret powstał w czasie, gdy Ludovico był już zaręczony z Beatrice d’Este. Malarz nie mógł wprost ukazać tajemnego związku Sforzy i Gallerani, ukrył więc relację w symbolach. Gronostaj (gr. galé)1, symbol czystości, nawiązuje zarówno do nazwiska Gallerani, jak i do godła Ludovica Sforzy, kawalera Orderu Gronostaja2. Ponadto gronostaj został ujęty przez artystę tak, by zakrywał brzemienność Gallerani, która nosiła wówczas w łonie syna Ludovica – Cesare. Identyfikacja trzymanego przez Cecylię zwierzątka jest nadal kwestią sporną, tak czy inaczej chodzi tu o emblemat, a nie o zoologiczną dokładność. Miękko skręcone ciało gronostaja i obrót torsu kobiety były absolutną nowością w sposobie portretowania, nadającą kompozycji rytm i sugerującą ruch sylwetki kobiecej, obracającej się w przestrzeni po spirali odwrotnej w stosunku do układu ciała zwierzęcia. Ruchliwa kompozycja portretu przywodzi na myśl barokową figurę serpentinatę (z wł. serpentine figure – układ postaci charakteryzujący się silnym, czasami wręcz nienaturalnym skręceniem ciała, mający na celu nadanie jej lekkości i dynamiki, popularny w manieryzmie)3.

Plecione motywy zdobiące suknię Damy  uważane są za swego rodzaju sygnaturę Leonarda. Nazwisko Vinci pochodzi od vinchi – trzcin plecionych na toskańskich wsiach. Leonardo często umieszczał sploty vinchi  w swoich kodeksach i obrazach4. Portret Cecylii Gallerani powstał w okresie, kiedy artysta prowadził badania i eksperymenty optyczne. Światło w obrazie podobne jest do oświetlenia w studiu fotograficznym. Skupione, pada na modelkę z prawej strony, uplastyczniając tym samym postać jej i zwierzątka. Obszerne studia poświęcono także analizie stroju Damy, wskazując, że modelka strojem i fryzurą reprezentuje modę hiszpańską na dworze mediolańskim5.

Losy obrazu

Przypuszczalnie obraz znajdował się w posiadaniu Gallerani aż do jej śmierci w 1536 roku. Dalsze losy portretu są wciąż niepewne. Pewne jest jedynie to, że obraz od ok. 1800 roku znajdował się w zbiorach rodziny Czartoryskich. Książę Adam Jerzy kupił go we Włoszech dla swojej matki Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej, która wówczas tworzyła w Puławach pierwsze polskie muzeum6.

Księżna Izabela z Flemmingów Czartoryska portret malarstwo polskie malarz polski muzeum Czartoryskich

Portret Księżnej Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej, nieznany malarz polski, XIX wiek, fot. www.muzeum.czartoryskich.pl

Z czasu gdy obraz przygotowywano do ekspozycji w galerii sztuki, zwanej Domem Gotyckim, pochodzi również inskrypcja znajdująca się w górnym lewym rogu „LA BELLE FERRONIÈRE LEONARD D’AWINCI”. Użycie litery „W” świadczy o polskim pochodzeniu napisu.

Domek Gotycki Puławy niezlasztuka.net Izabela Czartoryska

Domek Gotycki w Puławach, fot. L. Lubicki

Po upadku powstania listopadowego obraz przewieziono do pałacu w Sieniawie7  i zamurowano w alkowie na 8 lat w jednej z pałacowych komnat, aby uchronić go przed kradzieżą zaborców. W roku 1840 portret Damy z gronostajem przewieziono do paryskiego Hôtel Lambert, siedziby Czartoryskich na emigracji. Tam pozostawał przez przeszło 30 lat, niedostępny dla publiczności.  Na przełomie lat 70/80. XIX wieku Czartoryscy przenieśli swoje zbiory do Krakowa, będącego wówczas pod zaborem austriackim. Po raz pierwszy na widok publiczny Portret Cecylii został wystawiony w 1876 roku, gdy zostało otwarte Muzeum Czartoryskich.  Na czas I wojny światowej portret Damy  umieszczono w drezdeńskiej Gemäldegalerie, wtedy też uznano go za autentyczne dzieło Leonarda i potwierdzono tożsamość sportretowanej8. Do Krakowa obraz wrócił w roku 1920.

Księżna Izabela z Flemmingów Czartoryska Pałac w Sieniawie muzeum Czartoryskich

Pałac Ordyn. X. X. Czartoryskich w Sieniawie, widokówka pochodzi z zasobów Podkarpackiej Biblioteki Cyfrowej

Przed II wojną światową obraz ponownie ukryto w Sieniawie, jednak kryjówka została odkryta przez okupantów i obraz został wykradziony9.  Przez krótki czas wystawiano go w Kaiser‑Friedrich‑Museum w Berlinie (docelowo przeznaczony był dla prywatnego muzeum Hitlera w Linzu), a następnie trafił do kolekcji gubernatora Hansa Franka na Wawel, stamtąd zaś pod koniec wojny do jego willi w Schliersee w Bawarii.  W roku 1945, kiedy wkroczyły tam wojska amerykańskie, Damę z  gronostajem  przekazano do składnicy dzieł sztuki w Monachium, a w następnym roku władze wojskowe wyraziły zgodę na powrót dzieła Leonarda do Polski. Dama z  gronostajem  wraz z innymi zagrabionymi przez hitlerowców skarbami przyjechała do Krakowa i została umieszczona w Muzeum Czartoryskich.

Czarne tło

Badania konserwatorskie przeprowadzone przez Rudolfa Kozłowskiego w 1952 roku przyniosły wiele nowych informacji dotyczących etapów pracy i materiałów wykorzystywanych przez mistrza. Wysunięto także nową hipotezę dotyczącą oryginalnego tła obrazu, spoczywającego pod ciemną warstwą farby, która zmieniła zarys barków i szyi portretowanej.  Choć dzieło zachowało się do naszych czasów w całkiem niezłym stanie, daleko mu do jego pierwotnego kształtu, a to przez upływ czasu oraz liczne zabiegi, jakim go poddawano. Nie wiadomo kto i dlaczego przemalował tło, które w oryginale było koloru niebieskawoszarego (według Davida Bulla, konserwatora z National Gallery of Art w Waszyngtonie)10. Między postacią a tłem istniała zapewne istotna harmonia. Prześwietlenie obrazu promieniami Roentgena w 1945 roku ujawniło także, jakoby w oryginale Dama przedstawiona była na tle okna czy loggii.

W XIX wieku, gdy obraz był już w posiadaniu rodziny Czartoryskich, w niewyjaśnionych okolicznościach pękł lewy górny narożnik obrazu, który niestarannie sklejono. Najprawdopodobniej to było przyczyną pokrycia tła warstwą czarnej farby.  Postać Gallerani ginęła w nowym tle, nieznany restaurator wzmocnił więc kontrasty, aby wydobyć postać. Zaakcentował również detale stroju Damy.

Kopia konserwatorska

W 2001 roku z okazji rocznicy 200-lecia utworzenia w Puławach pierwszego polskiego muzeum na jubileuszową ekspozycję artysta malarz z krakowskiej ASP, Mirosław Sikorski, wykonał konserwatorską kopię Damy z  gronostajem  na podstawie badań z Waszyngtonu, ukazującą przypuszczalny wygląd obrazu przed przemalowaniem tła11. Teraz z powodu remontu Muzeum Czartoryskich obraz można tym­cza­sowo podzi­wiać na Wawelu.

Mirosław Sikorski kopia Damy z gronostajem malarstwo polskie Leonardo da Vinci muzeum Czartoryskich

Mirosław Sikorski, kopia Damy z gronostajem, 2001, fot. www.flickr.com/photos/iks_berto

Pałac Czartoryskich w Sieniawie

Warto na chwilę zatrzymać się jeszcze przy historii pięknej posiadłości książąt Czartoryskich w Sieniawie. Pałac swoje powstanie i rozwój zawdzięcza dwóm wielkim rodom magnackim wpisanym na stałe w dzieje naszego kraju – Sieniawskich i Czartoryskich. Dzieje istniejącego do dziś pałacu łączą się z postacią Adama Mikołaja Sieniawskiego, hrabiego na Szkłowie i Myszy, kasztelana krakowskiego, a od 1706 r. hetmana wielkiego koronnego. Był on synem Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, założyciela miasta, odziedziczył po ojcu zamiłowanie do Sieniawy i zaangażował się w jej dalszy rozwój. Na początku XVIII w. Adam Sieniawski założył tu park i w latach 1718–1720 wybudował pomarańczarnię. Projektodawcą był nadworny architekt rodziny Sieniawskich, Włoch Giovanni Spazzio. W pierwszej połowie XVIII wieku stworzono w Sieniawie kompleks pałacowo-parkowy – wszystko w duchu epoki oraz w zgodzie z wysoką pozycją rodu Sieniawskich, jednego z najświetniejszych w ówczesnej Rzeczpospolitej. Po 1731 r. Sieniawa zmieniła właściciela, bowiem Zofia z Sieniawskich, jedyna córka Adama Sieniawskiego, wyszła za mąż za Augusta Czartoryskiego. Około roku 1812 syn Augusta Aleksandra Czartoryskiego, książę Adam Kazimierz Czartoryski, wraz z żoną Izabelą z Flemingów Czartoryską osiedlili się na stałe w Sieniawie, która stała się odtąd główną siedzibą rodu Czartoryskich.

W czasie I wojny światowej pałac w Sieniawie został bardzo zniszczony w wyniku działań wojennych, jednak o wiele tragiczniejszy dlań był okres powojenny. Budynek zdany na łaskę ludzi, pozbawiony opieki ze strony państwa, niezabezpieczony, niszczał, systematycznie rujnowany. Od lat 80. ubiegłego wieku państwo podejmowało sukcesywnie prace renowacyjne zespołu pałacowo-parkowego. W latach 1998–2002 dokonano gruntownej odbudowy pałacu, dzięki której wrócił on do dawnej świetności.

Pałac w Sieniawie Leonardo da Vinci Dama z gronostajem muzeum czartoryskich hotel Sieniawa niezlasztuka.net

Pałac w Sieniawie, fot. www.palacsieniawa.pl

Obecnie pałac w Sieniawie po renowacji znów jest dostępny dla gości jako unikatowy zabytkowy kompleks restauracyjno-hotelowy.

Mało kto wie, że właśnie w Sieniawie, w krypcie znajdującej się w południowej części kościoła parafialnego spoczywają prochy członków jednego z najwybitniejszych rodów dawnej Rzeczypospolitej – książąt Czartoryskich. W 22 trumnach znajdujących się w sieniawskiej krypcie spoczywają prochy najsłynniejszych postaci tego rodu12.
/Joanna Majewska


Z dniem 29 grudnia 2016 r., kolekcja Książąt Czartoryskich stała się własnością narodu polskiego. Na Zamku Królewskim w Warszawie minister kultury i dziedzictwa narodowego prof. Piotr Gliński, działając w imieniu Skarbu Państwa, podpisał z ks. Adamem Karolem Czartoryskim i Fundacją Książąt Czartoryskich umowę zakupu zbiorów Książąt Czartoryskich wchodzących w skład kolekcji, które zostały utracone podczas II wojny światowej.

Polskie zbiory narodowe zostały wzbogacone o tysiące dzieł sztuki światowej klasy, m.in. o Damę z gronostajem autorstwa Leonarda da Vinci i Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta, Polonia – Rok 1863 Jana Matejki, rysunki i szkice autorstwa Rembrandta oraz Renoir’a, ryciny Albrechta Dürera. 29 grudnia został podpisany też list intencyjny dotyczący przekazania przez Skarb Państwa całości kolekcji Muzeum Narodowemu w Krakowie.

źródło: www.mkidn.gov.pl


Od 19 maja 2017 r. obraz będzie prezentowany w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie »


  1. Tak naprawdę galé po grecku znaczy „koci”
  2. M. Rzepińska, Co wiemy o Damie z gronostajem z Muzeum Czartoryskich, Kraków 1990, s. 14–15. Gronostaj to po grecku ermino i właśnie taki przydomek – Erminello – nadali Ludovicowi jemu współcześni
  3. M. Rostworowski, Gry o Damę, Kraków 1994, s. 23.
  4. Z. Żygulski, Ze studiów nad „Damą z gronostajem”. Styl ubioru i węzły Leonarda, Biuletyn Historii Sztuki 1969, t. 31, nr 1, s. 3–40. Jest to błędna hipoteza dotycząca nazwiska. Człon „da Vinci” oznacza po prostu „z Vinci”, czyli miasta, nieopodal którego Leonardo się wychowywał
  5. Ibidem
  6. Z. Żygulski, Dzieje zbiorów puławskich, Kraków 1962, s. 222
  7. Pałac w Sieniawie, obecnie po remoncie, znów jest dostępny dla gości, można w tym czarownym miejscu spędzić noc – www.palacsieniawa.pl
  8. M. Rzepińska, op. cit., s. 35–36
  9. Ibidem, s. 37
  10. M. Rostworowski, op. cit., s. 24
  11. www.dwutygodnik.com
  12. www.palacsieniawa.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »