O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Willa Hadriana w Tivoli



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas »

W 1450 roku Flavio Biondo, włoski historyk i znawca sztuki przybył do Tivoli w celu zbadania antycznych ruin czegoś, co było uznawane za pozostałości starszej osady. Identyfikacja ich jako najprawdopodobniej największej willi starożytnego Rzymu, należącej do cesarza Hadriana szybko przyniosła wykopaliskom rozgłos, który spotkał się nawet z zainteresowaniem ze strony papieża Piusa II1.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Willa Hadriana widok współczesny, Pecile i Sto Komnat, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Przez następne ponad pięć wieków willa była nieustannie badana przez licznych ekspertów, wliczając w to także renesansowych architektów poszukujących wzorców, które umożliwiłyby im reinterpretacje dawnej architektury. Jednym z nich był Pirro Ligorio, którego prace przy ruinach zostały określone pierwszymi współczesnymi wykopaliskami archeologicznymi2. Zainteresowanie ruinami wiązało się jednak z masowym zasilaniem pozostałościami antycznego dziedzictwa własnych kolekcji przez kolejnych odkrywców, czyniąc tym, samym z zabytku pole niekontrolowanej kradzieży, trwającej aż do XIX wieku3.

Tak w 1461 roku ruiny opisał Pius II:

„Około trzech mil od Tivoli cesarz Hadrian zbudował wspaniałą willę, przypominającą wielkie miasto. Nadal stoją wyniosłe sklepienia wielkich świątyń jak i widać na wpół zrujnowane konstrukcje sal i komnat. Są też pozostałości po perystylach i ogromnych kolumnowych portykach oraz basenach i łaźniach, w które niegdyś zamieniono część (okolicznej rzeki) Aniene, aby ochłodzić letnie upały. Czas wszystko zepsuł. Ściany pokryte niegdyś haftowanymi gobelinami i draperiami ze złota są teraz przyozdobione bluszczem. Krzewy i jeżyny wyrosły tam, gdzie siedziały trybuny w purpurowych szatach, a komnaty królewskie, to legowiska węży.”4

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rekonstrukcja willi autorstwa Progetto Katatexilux, fot. katatexilux.com

Geneza

Hadrian, a właściwie Publius Aelius Hadrianus urodził się w 76 roku n.e., najprawdopodobniej w mieście Italica na terenie obecnej Hiszpani. Jego ojciec był kuzynem Trajana, który w 98 roku objął władzę w cesarstwie. Po osieroceniu w młodym wieku, to właśnie Trajan objął pieczę nad wychowaniem i edukacją przyszłego cesarza, umożliwiając mu tym samym jego cursus honorum (łac. ścieżka zaszczytów), czyli drogę po kolejnych szczeblach kariery politycznej w starożytnym Rzymie. Odchodząc w 117 roku w ciężkiej chorobie Trajan nie zdołał przed śmiercią oficjalnie wskazać swojego następcy, jednak nikt nie miał wątpliwości co do sukcesji. Uzdolniony i doświadczony Hadrian, związany dodatkowo z wnuczką siostry Trajana – Viną Sabiną został w wieku 41 lat proklamowany cesarzem5. Historia zapamiętała go jako trzeciego z pięciu dobrych cesarzy władających w latach 96-180. Był to okres największych zdobyczy terytorialnych i rozwoju Cesarstwa Rzymskiego. Polityka Hadriana w przeciwieństwie do jego poprzednika nie była skupiona na poszerzaniu terytorium państwa. Zamiast tego nastąpił okres stabilizacji i zabezpieczania kontrolowanych prowincji. Trwająca era dobrobytu pozwalała również realizować śmiałe i spektakularne projekty, których symbolem stał się chociażby rzymski Panteon. Swoje rządy Hadrian rozpoczął tak naprawdę mało dostojnie, brutalnie rozprawiając się z wykrytym spiskiem legata Kwietusa, sprowadzając śmierć na niego i trzech senatorów. To skonfliktowanie z senatem, chociaż szybko zażegnane najprawdopodobniej sprawiło, że nowy władca wolał unikać obecności w stolicy6.

Dlaczego właśnie Tivoli?

Dzisiejsze okolice miasta Tivoli, dawniej nazywanego Tiburem, położonego w regionie Lacjum mogą nie wydać się najlepszą lokacją do wypoczynku. Czas przyniósł tutaj masową urbanizację i liczne odkrywkowe kamieniołomy dewastujące krajobraz. Należy jednak pamiętać, że w czasach antycznych była to wyjątkowo prestiżowa i czarująca lokacja, znajdująca się blisko stolicy, jak i znana wśród bogatych rzymian. Wkrótce walory tego miejsca docenił również i sam Hadrian. Jego uwagę przykuła willa z czasów republiki najprawdopodobniej należąca do rodziny jego żony7. Znajdowała się ona na wzniesieniu wyznaczonym od północnego wschodu i południowego zachodu dolinami wyrzeźbionymi przez dawne strumienie. Malowniczość lokalizacji dodatkowo podkreślało położenie u podnóża góry Monti Tiburtini, dominującej nad krajobrazem. Możliwe, że wybór miejsca położonego znacznie niżej od innych okolicznych willi był dodatkowo uzasadniany większym możliwym terenem, na których cesarz mógł realizować swoje architektoniczne wizje.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Plan Willi Hadriana, fot. Michael Ytterberg, w: ,,The Perambulations of Hadrian a Walk Through Hadrian’s Villa, ScholarlyCommons, 2005, s. 378

(Plan willi: 30 – Westybul, 44 – Latryny, 45 – Canopus, 46 – Sarapeum, 35 – Małe Termy, 36 – Duże Termy, 37 – Preatorium, 32 – Trzy Eksedry, 33 – Nimfeum-Stadion, 34 -Pałac Zimowy, 16 – Pecile, 14 – Sto Komnat, 17 – Sala Filozofów, 18 – Morski Teatr, 19 – Termy Heliocaminus, 6 – Biblioteka Grecka, 8 – Biblioteka Łacińska, 20 – Pałac Cesarski, 24 – Dorycka Sala, 40 – Złoty Plac, 41 – Arena Gladiatorów, 55 – Westybul Akademii, 56 – Akademia, 57 – Świątynia Apolla, 53 – Roccabruna, 3 – Świątynia Afrodyty, 29 – Antinoeion)

Specyfikacja projektu

Prace nad rozbudową rozpoczęły się już w drugim roku urzędowania8. Finalnie objęły one obszar od 80 do 120 hektarów9. Całość swoim rozmiarem przykryła nawet ruiny Pompejów (67 ha)10, zaś naturalne granice definiowane przez rzeźby terenu zostały w dużej mierze zatarte w wyniku masowych robót ziemnych11. Dzięki ciągle rozwijanej koncepcji powstało ponad 30 obiektów, czyniąc z początkowej rezydencji wręcz samowystarczalny kompleks. Pomimo skali przedsięwzięcia przypominającej miasto, plan willi nie nosił charakterystycznych cech rzymskiej urbanistyki. Nie uświadczymy tutaj osi stworzonej przez cardo i decumanus. W założeniu zabudowań trudno również dostrzec symetrię czy ogólną spójność klasycznego rzymskiego domostwa ulokowanego na planie kwadratu lub prostokąta z pomieszczeniami zorientowanymi wokół atrium. Nawet traktując całość jako willę typu wiejskiego (villa rustica), gdzie nie występowało skrępowanie kompozycyjnym rygorem, plan kompleksu uciekał znanym schematom, sprawiając przy tym wrażenie luźno połączonych ze sobą budynków12. Wpisywało się to w koncepcje rozwoju willi gdzie uchwycenie okolicznego krajobrazu przy projektowaniu było najważniejsze. Warto wspomnieć, że podobne pomysły z odejściem od ustalonych kompozycyjnych zasad zostały wcześniej zrealizowane przez cesarza Nerona (panującego w latach 54-68), w swojej finalnie nigdy niedokończonej rezydencji Domus Aurea w Rzymie. Pomieszczenia zlokalizowane na Mons Oppius zamiast być skupionym wokół dziedzińca, zorientowane były na ośmiobocznej centralnej sali, zadaszonej kopułą, która jako pierwsza w Rzymie wykorzystywała osiągnięcia inżynieryjne z miasta Baje w Kampanii13.

Domus Aurea, Rzym, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Plan Domus Aurea, Rzym, fot. wikipedia.org

Budowę domu Hadrian traktował jak swoiste hobby. Jako zapalony podróżnik i architekt amator uczynił z willi miniaturę swojego imperium i pole do architektonicznych eksperymentów. Historia Augusta, będąca zbiorem biografii cesarzy podaje, że części rezydencji zostały ochrzczone nazwami nawiązującymi do greckich zabudowań, dolin czy egipskich miast. Wśród wymienionych znajdują się: Liceum, Akademia, Prytanejon, Canopus, Poikile, Tempe a nawet mitologiczny Hades.14. Do dziś nie udało się jednak przypisać odpowiednich nazw wszystkim obiektom.

Charakterystyka zabudowań

Zarządzanie państwem spoza Rzymu wymagało także ściągnięcia do willi cesarskiego dworu. Rodzaj wykończeniowego materiału określał jakie pomieszczenia były prywatnymi strefami cesarza, a które przeznaczone były dla urzędników15. Całość kompleksu była obsługiwana przez sieć podziemnych tuneli, długich na prawie kilometr. W tych szerokich na 2,4 metra korytarzach, służba mogła przemieszczać się niezauważenie pomiędzy budynkami, zapewniając tym samym funkcjonowanie kompleksu16. Pozostałości zabudowań pozwalają wskazać użyte techniki budowlane. Całość składała się z betonu licowanego cegłą, z których większość była pokryta malowanym tynkiem, kamieniem lub mozaiką. Belkowanie i kolumny były już całkowicie kamienne. Znaczna część budynków powstała techniką opus mixtum będącego połączeniem opus reticulatum (sześcienne ciosy ułożone pod kątem 45°) i opus latericium (przypominającego klasyczne układanie cegieł)17.

Praktyka cegielni z czasów Hadriana polegająca na oznaczaniu identyfikacyjnym stemplem swoich wyrobów pozwala z pewną dokładnością datować poszczególne budowle willi. Pierwsze cegły zostały wyrobione już rok przed rozpoczęciem prac, jednak zdecydowana większość przypada na lata 123-124. Pozwoliło to wyszczególnić trzy fazy rozbudowy, które obecnie datowane są na okresy: 118-125, 125-133 i 133-13818. Fakt, że większa część zabudowań powstała pod nieobecność Hadriana, zajętego swoimi podróżami po imperium przemawia za istnieniem ustalonego wcześniej planu pomimo niepozornego nieporządku. Urbanistycznie, dla lepszej orientacji rezydencje można podzielić na część północną, centralną i południową, która góruje nad resztą.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Plan westybulu: 1 – droga dojazdowa, 2 – schody, 6 – perystyl, 11 – sala recepcyjna, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Wejście na teren willi prowadziło przez budynek westybulu, czyli reprezentacyjnego przedsionka zlokalizowanego w centralnej części. Goście schodami z drogi dojazdowej udawali się do perystylu otoczonego kolumnadą. Od wschodu sąsiadował on z wielką salą, która pełniła rolę dzisiejszej recepcji. Stąd też w zależności od potrzeb goście mogli udać się do sąsiednich term lub skierować się w południowo-wschodnią stronę do jednych z bardziej charakterystycznych zabudowań willi – Canopusu i Sarapeum19. Oba obiekty leżące pomiędzy wznoszącymi się zboczami były mocno powiązane ze starożytnym Egiptem, będąc wręcz jego architektonicznym uosobieniem.

Canopus

Jako słynne Canopus określa się basen powstały po 125 roku, w trakcie drugiej fazy rozbudowy20. Sam zbiornik, leżący na planie prostokąta mającego od północnej strony półokrągły bok ma wymiary 119 x 18 metrów21. Nazwa Canopus wywodzi się od miasta zlokalizowanego 22 kilometry od Aleksandrii, zwanego również jako Kanopos. Miasto to było kojarzone wśród rzymian jako miejsce nieprzyzwoitego i wystawnego trybu życia22. Niewykluczone również, że odwiedził je sam Hadrian w czasie swojej podróży do Egiptu w 130 roku, przenosząc później do Tivoli próbę odtworzenia klimatu tamtej lokacji 23.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Plan Canopusu i Sarapeum: 1 – Canopus, 2 – pergola, 13 – półotwarta sala ze stibadium, 20 – triclinium, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Północna strona Canopusu, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Canopus, fot. wikipedia.org

Sam basen mógł symbolizować kanał żeglugowy łączący miasta lub też samą rzekę Nil. Otaczała go kolumnada utrzymana w porządku korynckim. Od wschodniej strony była ona podwójna i zadaszona tworząc tym samym pergole prowadzącą do południowych części. Canopus nie było tylko reprezentacyjnym zbiornikiem wodnym dla odwiedzających, ale także swoistą galerią sztuki, w której Hadrian odtworzył wszystkie swoje ulubione rzeźby z regionów imperium, rozwijając kolekcje także o nowe. Po zachodniej stronie kolumnady pojedyncze trzony zostały zastąpione czterema kariatydami, będącymi kopią znanych z portyku dziewic Erechtejonu w Atenach. Wartym odnotowania jest również fakt, że w przeciwieństwie do oryginałów ręce kopii uchowały się, co umożliwiło pełną rekonstrukcję pierwotnych rzeźb24. Rzędowi kariatyd po obu stronach towarzyszą przedstawienia Sylenów – bogów przyrody z koszami owoców na głowach. Podobnie jak ateńskie rzeźby Syleni również pełnili role nośną dźwigającą architraw. Zgromadzeni na północnym krańcu kanału Hermes, wojownik i dwie amazonki (typu sciarra i mattei), będące kopią posągów ze świątyni Artemidy w Efezie mogą reprezentować cnoty waleczności. Natomiast odnalezione głowy Dionizosa, panter, rzeźba Satyra jak i dekoracje z motywem winorośli i zwierząt podkreślają już dionizyjski motyw miejsca. Odkryto również zdobienia nawiązujące do rzek i mórz w postaci rzeźb będących personifikacją Nilu i Tybru, fragment Skylli czy krokodyla, którego wystająca z paszczy ołowiana rurka sugeruję role fontanny25. Lokacje posągów w północnej części podkreślone są interesującym zabiegiem polegającym na nadaniu architrawowi formy łuku. Prezentowane obecnie dla turystów kopie dzieł greckich rzeźbiarzy są tak naprawdę kolejnymi kopiami, tym razem współczesnymi. Oryginały Hadriana przechowywane są w pobliskim muzeum26.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rekonstrukcja Canopusu, autorstwa Progetto Katatexilux, fot. katatexilux.com

Sarapeum

Sarapejonem (z łac. Sarapeum) określano świątynie związane z kultem boga uzdrowień Sarapisa, będącego bóstwem łączącym egipską i grecką mitologię. Kult ten cieszył się szczególnym uznaniem w Egipcie, a konkretnej w Canopusie. Sarapeum w Tivoli domykało od południowej strony oś widokową założenia widzianego z westybulu. Sam budynek był w formie groty lub też muszli złożonej z przepołowionej kopuły przedzielonej najprawdopodobniej w połowie wysokości belkowaniem jońskiej kolumnady. Żadne znane sarapeum nie ma jednak planu podobnego do tej struktury27. W środku muszli mieściło się stibadium będące półokrągłą ceglaną kanapą dla gości, dawniej przykrytą dywanami i poduszkami. Woda, która wypełniała Canopus wylewała się z fontann znajdujących się za stibadium. Goście przebywający tutaj podczas bankietów byli otoczeni chłodzącymi wodami spływającymi po ścianach. Pozwala to wysunąć teorię, że Canopus stworzone było pod kątem letnich biesiad. Zaopatrzenie w wodę wykorzystywało podwyższone ukształtowanie terenu na południu willi. Transportowana akweduktem woda, siłą grawitacji spływała do betonowych kanałów zbudowanych na szczycie kopuły przykrywającej grotę. Niektóre z kanałów kierowały wodę do małego podwyższonego względem głównej sali pomieszczenia przylegającego od południa. Pokój prawdopodobnie służył za triclinium (biesiadne pomieszczenie w rzymskich domach) gdzie Hadrian mógł zarówno obserwować resztę gości jak i wspólnie jadać posiłki ze specjalnie zaproszonymi osobami. Gra światła tworzona przez wypolerowane marmurowe ściany, mozaiki na sklepieniach i połyskującą wodę musiała tworzyć spektakularny widok będący idealnym domknięciem najsłynniejszej osi. Półotwartą sale otaczały od południa inne pomieszczenia prawdopodobnie pełniące role pomocniczej jadalni i kuchni28. Wzdłuż samej koncepcji, bliżej westybulu zbudowane zostały również szeregowe latryny.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rekonstrukcja Sarapeum, autorstwa Progetto Katatexilux, fot. katatexilux.com

Termy

Kierując się głębiej do centralnej części na odwiedzających czekały budynki łaźni, ze względu na rozmiar określanych mianem dużych i małych. Obie powstały w fazie pierwszej rozbudowy. Różnicę w dekoracyjnych motywach pomiędzy termami pozwalają wysunąć tezę o ich zróżnicowanym przeznaczeniu29. Duże termy, których wystrój jest skromniejszy sugeruje, że były one przeznaczona dla mniej zaszczytnych gości. Bardzo możliwym jest jednak fakt, że łaźnie te powstały z myślą o służbie, która mieszkała na terenie willi. Potwierdzałoby to położenie przy trasie serwisowej i Praetorium mieszczącym magazyny i pokoje dla pracowników30. Termy zgodnie z rzymską tradycją mieściły apodyterium, frigidarium i tepidarium. Duża palestra wynikała z braku możliwości ćwiczeń na terenach zielonych zarezerwowanych dla gości.

 

Wystrój większych term utrzymanych w jońskim porządku składał się ze schematu czarno-białych podłóg z opus signinum oraz otynkowanych ścian, co było charakterystycznym motywem dekorowania mniej reprezentatywnych pomieszczeń w willi31. W konstrukcji łaźni pojawiło się również wykorzystanie inżynieryjnej innowacji jaką było oparcie łuków sklepień na wspornikach. To rozwiązanie zastosowane wcześniej przez Apollodorosa z Damaszku w Hali Targowej Trajana w Rzymie zapewniało większą smukłość wnętrza32. Małe łaźnie cechowały się bardziej wyszukanym wystrojem. Sklepienia były pokryte polichromią lub też obłożone mozaikami, natomiast regularnie rozmieszczone otwory w ścianach wskazują na niegdyś marmurową boazerię zrealizowaną techniką opus sectile33.

Centralne zabudowania

Od północy z termami sąsiadowały zabudowania ulokowane na planie krzyża. Stanowiły one centralny łącznik ze strefą bardziej zastrzeżoną jak i tworzyły wspólnie atrium dla sąsiedniego Pałacu Zimowego przylegającego od wschodniej strony.

Trzykondygnacyjny pałac powstał jak większość okolicznych budynków w latach 118-125. O ile środkowe piętro było skromnie urządzone, to pozostałe noszą ślady licowanych ścian i posadzek. Pozostałości na tynku ściennym zdradzają obecność marmuru. Pałac swoją nazwę zawdzięcza odkryciu suspensury będącej antycznym systemem grzewczym. Pozwala to wyciągnąć wnioski o stworzeniu budynku pod kątem chłodniejszych dni. Funkcję przeznaczoną dla cesarza dodatkowo podkreśla dominująca pozycja gmachu nad sąsiednią zabudową. Pokoje łączą się od wschodniej strony z basenem, który otoczony był kolumnadą złożoną z czterdziestu trzonów. Obramowanie samego wodnego zbiornika nosi ślady półokrągłych wgłębień określanych niszami34.

Poprzez budynek z charakterystycznymi trzema eksedrami, który ulokowany jest po zachodniej stronie placu przed Zimowym Pałacem, goście mogli przejść do tak zwanego Pecile. Identyfikowane jako wspomniane w Historii Augusta Poikile było dziedzińcem otoczonym ze wszystkich stron portykami z czego północny był podwójny o dwuspadowym zadaszeniu. Całość założenia o wymiarach 232 x 97 m, przypominała rzymski hipodrom35. W środku znajdował się basen (100 x 25 m), który otoczony był ogrodem. W przeciwieństwie do innych gmachów Pecile nie powstało pod kątem wykorzystania uroków panoramy, a raczej celowej izolacji od świata o czym świadczy skromna ilość połączeń z innymi strukturami. Całość służyła najprawdopodobniej za hale spacerową umożliwiająca cesarzowi kontemplacje niezależnie od warunków pogodowych jak i realizację zalecanego zdrowotnego spaceru36.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Willa Hadriana widok współczesny, Pecile i Sto Komnat, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Do zachodniego portyku od strony głównej drogi dojazdowej przylegała budowla określana jako Sto Komnat. Ulokowane na czterech kondygnacjach pomieszczenia, wykorzystujące piętnastometrową różnice poziomu z Pecile służyły prawdopodobnie jako mieszkania dla służby, które połączone zostały drewnianą galerią z betonowymi schodami. Pokoje zlokalizowane na parterze pełniły rolę magazynów i latryn. Na najniższym poziomie znajdował się również korytarz serwisowy łączący komnaty z łaźniami i westybulem37.

Ruiny przylegające od południowej strony do placu przed Zimowym Pałacem aż do lat 50 XX wieku określano jako Nimfeum-Stadion. Dopiero przeprowadzone wtedy badania archeologiczne wykluczyły jakąkolwiek sportową funkcje postulując rolę dodatkowego letniego triclinium. Wartym uwagi są pozostałości schodkowej eksedry z wbudowanym system wodospadów i fontann38. Założenie przypominające mały amfiteatr prawdopodobnie przyzdabiały znalezione w okolicy fragmenty posągów Niobidów wykazujące podobieństwo do rzeźb z Galerii Uffizi we Florencji. Ułożone obok siebie prezentowały mit o Niobe39.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rekonstrukcja eksedry z Niobidami, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Teatr Morski

Teatr morski (z wł. Teatro Marittimo), to jeden z bardziej oryginalnych i innowacyjnych architektonicznych pomysłów powstałych na terenie rezydencji. Budynek jak i otaczający go portyk w stylu jońskim zaprojektowano na planie okręgu, zaś pomiędzy nimi znajdował się wąski kanał pełniący role fosy. Ślady w murze po prowadnicach wskazują, że do centralnego budynku przypominającego wyspę prowadziły dwa zwodzone drewniane mosty. Chociaż nazwa nawiązuje do morskiego motywu dekoracji, to nie ma nic wspólnego z prawdopodobnym przeznaczeniem obiektu. Wybudowany w pierwszej fazie rozbudowy, najprawdopodobniej pełnił rolę gabinetu cesarza, gdzie prywatność była wzmacniana wyizolowaniem przez kanał40.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Plan Morskiego Teatru: 7 – tablinum, 26 – atrium, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Przyległa do teatru prostokątna sala z apsydą wzbogaconą o siedem nisz, określana mianem Sali Filozofów pełniła rolę recepcji i sali audiencyjnej 41. Niedaleko gabinetu znajdowały się również dwie biblioteki zawierające greckie i łacińskie zbiory. Sam Teatr Morski reprezentuje założenia powszechnie stosowane przy projektowaniu klasycznego rzymskiego domostwa. Na środku koła można wyszczególnić niezadaszoną przestrzeń utożsamianą z atrium o niecodziennym kształcie złożonym z wklęsłych boków. Na północy znajduję się również tablinum na planie półkoła. Za wyjątkiem braku kuchni całość można określić miniaturową realizacją zasad Witruwiusza, swoistą willą w willi, będącą miejscem ostatecznego wytchnienia dla Hadriana42. Jest to również potwierdzenie jego zdolność do eksperymentowania ze znana formą.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rekonstrukcja Morskiego Teatru, autorstwa Progetto Katatexilux, fot. katatexilux.com

Pałac Cesarski

Faktyczna rezydencja znajdowała się w Pałacu Cesarskim, który stanowił najważniejszą i jednocześnie najstarszą część, mającą swoje korzenie jeszcze w pierwotnych zabudowaniach z czasów Rzymskiej Republiki. Główne wejście do pałacu prowadziło przez dziedziniec, który połączony był z Morskim Teatrem. Pozostałości oryginalnej struktury zostały w dużej mierze włączone do nowej budowli. Starsze fragmenty są rozpoznawalne ze względu na różnice występujące w technikach konstrukcyjnych. Dobrze to widać w kryptoportyku, którego sklepienie zdobiła geometryczna mozaika złożona z kawałków muszelek i marmuru. Znaczącej przebudowie uległo również zachodnie skrzydło, które zostało przez Hadriana przemienione na wiele odrębnych przestrzeni. Prawdopodobnie usunięte zostały także górne kondygnacje w celu stworzenia dziedzińca. Od wschodniej strony do budynku przylegały ogrody. O dawnej świetności tego miejsca świadczą odnalezione mozaiki prezentujące zwierzęta, teatr czy walkę centaura z bestiami. Obecnie stanowią one część zbiorów berlińskiego i watykańskiego muzeum. Niestety niewiele z tej części kompleksu przetrwało do dzisiaj. Pałac bezpośrednio był połączony z prywatnymi termami cesarza określanymi jako Heliocaminus, którego okrągła sala była ogrzewana promieniami słonecznymi wpadającymi przez oculus, jak i z audiencyjną salą ochrzczoną mianem doryckiej43.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Mozaika Centaur Walczący z Bestami, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Sala dorycka

Hadrian był wielkim entuzjastą greckiej kultury, który już od młodości zyskał sobie przydomek Graeculus44. Prawdopodobnie projektując tą salę chciał oddać hołd architektonicznemu porządkowi obowiązującemu podczas złotego wieku Aten. Zgodnie z grecką tradycją budowania nad architrawem znajdowały się również tryglify i meatopy ułożone naprzemiennie. Tryglify nie tylko wyznaczały proporcje doryckich budynków, ale także pełniły rolę dekoracyjną, ściśle znajdując się na osi kolumny. Pomimo oczywistych różnic jakie wytworzyły się w rzymskiej interpretacji greckiego dziedzictwa (np. dodanie przez rzymian bazy do kolumn) dzieło Hadriana wyróżnia się swoim sześciennym kształtem trzonów. Brak zastosowania charakterystycznego dla doryckiego porządku entasis czyli poszerzania kolumny u podstawy nadawało sali dodatkowego strzelistego charakteru45.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Plan Złotego Placu, 4 – westybul, 8 – dziedziniec z kanałem, 17 – główna sala bankietowa, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Złoty Plac

Powstały w latach 125-133 budynek z charakterystycznym dużym dziedzińcem bywa uznawany za najbardziej luksusowy gmach willi. Ślady dawnych unikalnych zdobień wnętrza wykończonych opus sectile jak i rzeźbione dekoracje skłoniły archeologów do określania go mianem Złotego Placu (z wł. Piazza d’Oro). Znaczenie i prestiż tego miejsca nawet po śmierci Hadriana, podkreślają odkryte popiersia innych cesarzy: Marka Aureliusza i Karakalli. Dostęp do budynku prowadził przez Dorycką salę jak i również przez wyjątkowe wejście bezpośrednio połączone z drogą dojazdową. Umożliwiało to przyjmowanie gości z pominięciem konieczności przechodzenia przez resztę pomieszczeń46. Tym samym Piazza d’Oro było strefą mniej zastrzeżoną i bardziej dostępną, w przeciwieństwie do Sarapeum czy Nimfeum-Stadionu. Prawdopodobnie to właśnie na Złotym Placu odbywały się największe cesarskie bankiety. Kierując się od północno-zachodniej strony dostęp do dziedzińca prowadził przez przedsionek określany westybulem. Został on stworzony na planie ośmiokąta z półkolistymi i prostokątnymi wnękami zlokalizowanymi naprzemiennie. Kopuła westybulu jest również jednym z pierwszych znanych przykładów zastosowania sklepienia żebrowego47.

Poprzez centralny dziedziniec otoczony portykiem, który pełnił rolę ogrodu z kanałem, goście przechodzili do sali w której na planie krzyża rozpisano eksedry. Nieregularna czterolistność była nakreślana poprzez kolumnadę z belkowaniem wpisaną w naprzemiennie wklęsłe i wypukłe boki pomieszczenia. Wizualne wrażenie falowania ścian w oparciu o sinusoidę słusznie może tworzyć skojarzenia z barokowymi dziełami, takimi jak fasada kościoła San Carlo alle Quattro Fontane autorstwa Francesco Borrominiego. Wynika to z reminiscencji architektonicznej dynamiki formy w erze baroku. Niecodzienny i skomplikowany układ wzbogacony o przypory zlokalizowane nad wnękami w wierzchołkach sali podtrzymywał kopułę rozpościerającą się nad gośćmi. Nastrój podczas bankietów był dopełniany przez dźwięki bulgotania wody z pobliskich fontann. Obok samego Piazza d’Oro znajdowała się również mała arena prawdopodobnie przeznaczona do walk gladiatorów48.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rekonstrukcja głównej sali Złotego Placu, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Kościół San Carlo alle Quattro Fontane, Rzym, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Kościół San Carlo alle Quattro Fontane, Rzym, fot. wikipedia.org

Akademia, Roccabruna i Świątynia Afrodyty

Zabudowania określane mianem Akademii znajdują się w najwyższej części kompleksu ulokowanej na południu. Różnica wysokości wykluczała możliwość istnienia drogi dojazdowej. Zamiast tego istniały dwa wejścia. Pierwsze bardziej oficjalne w postaci schodów mieściło się przy świątyni określanej jako Roccabruna. Drugie zaś było dyskretnie umieszczone na tyłach Canopusu. Reprezentacyjny przedsionek Akademii był ulokowany na planie koła, którego boki posiadały półokrągłe wcięcia. Przyozdobienie całości trzonami tworzyło podobny efekt co wspomniana już sala bankietowa Złotego Placu. To również tutaj znaleziono dwie rzeźby młodego i starego centaura, dłuta Aristeasa i Papisa z Afordyzji, które obecnie są przechowywane w Muzeum Kapitolińskim49. Po wschodniej stronie mieściła się tak zwana Świątynia Apolla, której ściany z oknami przetrwały tylko z jednej strony. Pierwotnie jednak był to budynek z salą o średnicy 13,4 metrów, zadaszony kopułą z oculusem50.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Plan Akademii: 1 – przedsionek, 17- Świątynia Apolla, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rzeźby młodszego i starszego centaura, fot. followinghadrian.com

Prace pomiarowe, którymi autorami są Giuseppe Veneziano i Marina De Franceschini wskazują na związek między planowaniem świątyni, a padającymi podczas dwóch przesileń promieniami słonecznymi. Niestety zniszczenia struktury uniemożliwiają opisanie pełnego efektu. W trakcie zimowego przesilenia światło wpadało przez drzwi i wzdłuż głównej osi pomieszczeń rozświetlało cały korytarz. Stworzony efekt musiał być podobny do znanego rozwiązania z egipskiej świątyni w Abu Simbel51. Efekty świetlne obserwowane podczas letniego przesilenia były bardziej niezwykłe. Początkowe promienie padały na tylko pojedynczy prostokątny fragment ściany, jednak wraz z czasem pojawiały się dodatkowe przebłyski. Finalnie światło zaczynało od lewej do prawej oświetlać kolejne fragmenty wnętrza52.

Pobliskie Roccabrunum powstało na tej samej solarnej osi co Akademia. Górę budynku wieńczył niegdyś tolos, po którym nie zostało obecnie wiele śladów. W czasie letniego przesilenia promienie padały na niszę zlokalizowaną wewnątrz niższych kondygnacji. Sama wnęka umiejscowiona była na wprost głównego wejścia i prawdopodobnie dawniej zajmowana była przez posąg. Odnaleziona w budynku podstawa świecznika ozdobionego symbolami bogini Izydy pozwala wyciągnąć przypuszczenia o praktykowaniu w świątyni jej kultu53. Zastosowanie astrologicznej analizy umożliwiło nowe spojrzenie na kluczowe dla świątyń sacrum poszerzając tym samym interpretacje przytoczonych budynków.

Interesującym przykładem są zlokalizowane na północy ruiny doryckiego tolosu, który bywa traktowany jako próba odtworzenia świątyni Afrodyty z wyspy Knidos. W środku odnaleziono nawet rzeźbę naśladującą przedstawienie bogini autorstwa Prakysytelesa z IV wieku p.n.e.54. Świątynie można traktować jako godną cesarza pamiątkę z podróży po Grecji.

Antinoeion

Najnowszym odkrytym budynkiem pozostaje Antinoeion, którego ruiny ujrzały światło dzienne dopiero w 1998 roku55. Najprawdopodobniej jest to również jedna z najmłodszych budowli z całej willi. Przed jej dalszym opisywaniem warto zatrzymać się i poświęcić chwilę na zapoznanie się z postacią Antinousa, dla uczczenia, którego powstało to mauzoleum.

Antinous był jedną z najważniejszych osób w życiu dla Hadriana. Poznali się około 124 roku kiedy cesarz wizytował Azję Mniejszą. Młodzieniec z Bitynii oczarował Hadriana do tego stopnia, że ten wziął go ze sobą jako ulubieńca i towarzysza w podróżach. Małżeństwo z Sabiną nie należało do udanych, para żyła praktycznie w separacji. Sam Hadrian oznajmił żonie, że gdyby nie zajmowana pozycja najchętniej by się z nią rozwiódł. Związek, który można określić z greckiego mianem Erastes trwał do 130 roku. Podczas wspólnego zwiedzania Egiptu w nie do końca jasnych warunkach zginął Antinous, prawdopodobnie topiąc się w Nilu. Hadrian natychmiast ogłosił jego kult wierząc, że kochanek z własnej woli ofiarował życie aby ochronić swojego pana. Jeśli kogokolwiek wciąż dziwiłaby skala willi powstałej w Tivoli, to należy wiedzieć, że Hadrian rozkazał wznieść od zera miasto na cześć Antinousa (Antinoopolis) przy brzegu gdzie odszedł jego ukochany56.

Willa Hadriana Tivoli, Włochy sztuka, Włochy zabytki, architektura, Niezła sztuka

Rzeźba Antinousa jako Ozyrysa, fot. vwhl.soic.indiana.edu/villa

Antinoeion położony jest przy głównej drodze dojazdowej w sąsiedztwie westybulu. Taka lokacja może wynikać z braku możliwości przebudowy już istniejących budynków, co wymuszało umiejscowienie mauzoleum poza obrębem zabudowań. Odkryte fundamenty ukazują ślady dwóch świątyń zwróconych ku sobie z obeliskiem zlokalizowanym pomiędzy nimi. Założenie od zachodniej strony domykała eksedra. Prowadzone wykopaliska odkryły wiele egipskich oryginalnych posągów wliczając w to przedstawienie Antinousa jako boga Ozyrysa. Synkretyzm zastosowanej rzymskiej i egipskiej architektury wpasowywał się w próby połączenia kultu młodzieńca z egipskim panteonem57. Co ciekawe zdobiący niegdyś plac obelisk przetrwał próbę czasu i przechodząc z rąk do rąk trafił do Rzymu gdzie znajduję się do dziś na wzgórzu Pinico58.

„Duszyczko moja tkliwa i ruchliwa,
Gościu ciała mojego i drużko,
Co pójdziesz teraz w krainy ciemności,
Twarde i nagie, i pełne bladości,
A żartów zwykłych stroić już nie będziesz”

(wiersz napisany przez Hadriana na łożu śmierci.)59

Zmierzch

W 138 roku umiera Hadrian. Jego architektoniczne dzieło życia wejdzie w poczet cesarskich rezydencji goszcząc w swoich murach władców z dynastii Antoniów i Sewerów60. Czas jednak był nieubłagany nie tylko dla panowania Imperium Rzymskiego, ale również dla jego budowlanego dziedzictwa. W 546 roku willa została użyta jako forteca podczas wojny z Gotami, w trakcie której uległa poważnym uszkodzeniom61. Dalszego dzieła zniszczenia na przestrzeni lat dopełniło służenie za źródło budulca dla okolicznej ludności jak i kradzieże łowców skarbów. Swój własny renesans przeżyła dopiero w erze odrodzenia, którego uhonorowaniem było wpisanie na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1999 roku.

bibliografia, artykuły o sztuce, niezła sztuka

Bibliografia:
1. Adembri B., Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000.
2. Birley A., Hadrian: The Restless Emperor, Routledge, Londyn 1997.
3. Bowman A., Wilson A., Settlement, Urbanization, and Population, Oxford University Press, Oxford 2001.
4. Broniewski T., Historia Architektury w Zarysie, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1959.
5. Franceschini M. de, Veneziano G., Villa Adriana. Architettura Celeste. I Segreti dei Solstizi, L’Erma di Bretschneider, Rzym 2011.
6. Jones D. (red.), Historia Architektury, Arkady, Warszawa 2015.
7. Koch W., Style w Architekturze. Arcydzieła Budownictwa Europejskiego Od Antyku Po Czasy Współczesne, Bertelsmann Publishing, Warszawa 1996.
8. Krawczuk A., Poczet Cesarzy Rzymskich, Iskra, Warszawa 1986.
9. MacDonald W. L., Pinto J. A., Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995.
10. Ricotti E. S. P., Villa Adriana: Il Sogno Di Un Imperatore, L’Erma’ di Bretschneider, Rzym 2001.
11. Szolgina W., Poczet Wielkich Architektów, Nasza Księgarnia, Warszawa 1976.
12. Winnefeld H., Die Villa des Hadrian bei Tivoli, G. Reimer, Berlin 1895.
13. Ytterberg M., The Perambulations of Hadrian a Walk Through Hadrian’s Villa, ScholarlyCommons, 2005.

Czasopisma:
1. Cipriani L., Fantini F., Bertacchi S., Understanding Ancient Design Through Survey Examples From Hadrian’s Villa, w: „Ricera Scientifica e Tecnologie dell’Informazione”, tom 6, nr 2, Caspur-Ciber Publishing, 2016.
2. Franceschini M. de, Veneziano G., The Symbolic Use of Lightin Hadrianic Architecture and the Kiss of the Sun, w: „Archaeoastronomy and Ancient Technologies, tom 6, nr 1, 2018.
3. Placidi M., Fresi V., Una Grande Via Sotterranea, la Strada Carrabile di Villa Adriana. I risultati della campagna di studio 2007-2009, w: „Archeologia Sotterranea nr 3, Centro Ricerche Speleo Archeologiche – Sotterranei di Roma”, Rzym 2010.
4. Sgalambro S., Mari Z., The Antinoeion of Hadrian’ s Villa: Interpretation and Architectural Reconstruction, w: „American Journal of Archaeology” tom 111, nr 1, 2007.

Źródła Internetowe:
1. http://vwhl.soic.indiana.edu/villa/academy.php, (pobrano dnia 20.09.2020)
2. http://vwhl.soic.indiana.edu/villa/antinoeion.php, (pobrano dnia 20.09.2020).
3. http://www.museivaticani.va/content/museivaticani/en/collezioni/musei/museo-gregoriano-profano/Niobide-Chiaramonti.html, (pobrano dnia 20.09.2020).
4. https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Hadrian/2*.html, (pobrano dnia 20.09.2020).


  1. H. Winnefeld, Die Villa des Hadrian bei Tivoli, G. Reimer, Berlin 1895, s. 2.
  2. W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 216.
  3. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 28.
  4. Cyt za: W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 207.
  5. A. Krawczuk, Poczet Cesarzy Rzymskich, Iskra, Warszawa 1986, s. 173-175.
  6. Ibidem, s.177-179.
  7. W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 26.
  8. E. S. P. Ricotti, Villa Adriana: Il Sogno Di Un Imperatore, L’Erma’ di Bretschneider, Rzym 2001, s. 123.
  9. William Lloyd MacDonald, John A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 29.
  10. A. Bowman, A. Wilson, Settlement, Urbanization, and Population, Oxford University Press, Oxford 2001, s. 171–172.
  11. E. S. P. Ricotti, Villa Adriana: Il Sogno Di Un Imperatore, L’Erma’ di Bretschneider, Rzym 2001, s. 69-79.
  12. T. Broniewski, Historia Architektury w Zarysie, Wrocław 1959, s. 90.
  13. D. Jones (red.), Historia Architektury, Warszawa 2015, s. 48.
  14. Historia Augusta, https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Hadrian/2*.html, (pobrano dnia 20.09.2020).
  15. E. S. P. Ricotti, Villa Adriana: Il Sogno Di Un Imperatore, L’Erma’ di Bretschneider, Rzym 2001, s. 178.
  16. M. Placidi, V. Fresi, Una Grande Via Sotterranea, la Strada Carrabile di Villa Adriana. I risultati della campagna di studio 2007-2009, „Archeologia Sotterranea” nr 3, Centro Ricerche Speleo Archeologiche – Sotterranei di Roma, Rzym 2010, s. 6.
  17. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 36.
  18. Ibidem.
  19. Ibidem, s. 101.
  20. E. S. P. Ricotti, Villa Adriana: Il Sogno Di Un Imperatore, L’Erma’ di Bretschneider, Rzym 2001, s. 250
  21. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 88.
  22. W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 109
  23. A. Krawczuk, Poczet Cesarzy Rzymskich, Warszawa 1986, s. 181.
  24. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 88.
  25. Ibidem, s. 89-90.
  26. Ibidem, s. 95.
  27. W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 110.
  28. Ibidem, s. 112-116.
  29. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 82-84.
  30. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 86.
  31. W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 92-93.
  32. W. Szolgina, Poczet Wielkich Architektów, Warszawa 1976, s. 31-32.
  33. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 82.
  34. Ibidem, s.78-79.
  35. Ibidem, s. 6.
  36. Ibidem, s. 52-53.
  37. W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 64.
  38. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 80-81.
  39. http://www.museivaticani.va/content/museivaticani/en/collezioni/musei/museo-gregoriano-profano/Niobide-Chiaramonti.html (pobrano dnia 20.09.2020).
  40. B. Adembri,Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 60-61.
  41. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 59.
  42. E. S. P. Ricotti, Villa Adriana: Il Sogno Di Un Imperatore, L’Erma’ di Bretschneider, Rzym 2001, s. 127-129.
  43. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 67-68.
  44. A. Birley, Hadrian: The Restless Emperor, Routledge, Londyn 1997, s. 16-17.
  45. W. Koch, Style w Architekturze. Arcydzieła Budownictwa Europejskiego Od Antyku Po Czasy Współczesne, Bertelsmann Publishing, Warszawa 1996, s. 16
  46. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 70-74.
  47. L. Cipriani, F. Fantini, S. Bertacchi, Understanding Ancient Design Through Survey Examples From Hadrian’s Villa, Ricera Scientifica e Tecnologie dell’Informazione tom 6, nr 1, Caspur-Ciber Publishing, 2016, s. 139.
  48. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 70-74.
  49. http://vwhl.soic.indiana.edu/villa/academy.php, (pobrano dnia 20.09.2020).
  50. M. de Franceschini, G. Veneziano, The Symbolic Use of Lightin Hadrianic Architecture and the Kiss of the Sun, Archaeoastronomy and Ancient Technologies, Tom 6, nr 1, 2018, s. 113.
  51. M. de Franceschini, G. Veneziano, Villa Adriana. Architettura Celeste. I Segreti dei Solstizi, L’Erma di Bretschneider, Rzym 2011, s. 138, 153.
  52. Ibidem, s. 102-106.
  53. Ibidem, s. 162.
  54. B. Adembri, Hadrian’s Villa: Guide, Electa, Mediolan 2000, s. 106-107.
  55. S. Sgalambro, Z. Mari, The Antinoeion of Hadrian’ s Villa: Interpretation and Architectural Reconstruction, American Journal of Archaeology, Tom 111, nr 1, 2007, s. 83.
  56. A. Krawczuk, Poczet Cesarzy Rzymskich, Warszawa 1986, s. 179-182.
  57. M. Ytterberg, The Perambulations of Hadrian a Walk Through Hadrian’s Villa, ScholarlyCommons, 2005, s. 334.
  58. http://vwhl.soic.indiana.edu/villa/antinoeion.php, (pobrano dnia 20.09.2020).
  59. A. Krawczuk, Poczet Cesarzy Rzymskich,  Warszawa 1986, s. 176.
  60. W. L. MacDonald, J. A. Pinto, Hadrian’s Villa and Its Legacy, Yale University Press, New Haven 1995, s. 198-199.
  61. Ibidem, s. 199.

Dziękujemy Ci, że czytasz nasze artykuły. Właśnie z myślą o takich cudownych osobach jak Ty je tworzymy. Osobach, których nie przerażają długie artykuły, które lubią czytać i doceniają nasze publikacje. Wszystko, co widzisz na portalu jest dostępne bezpłatnie, a ponieważ wkładamy w to dużo serca i pracy, to również zajmuje nam to sporo czasu. Nie mamy na prowadzenie portalu grantu ani pomocy żadnej instytucji. Bez Waszych darowizn nie będziemy miały funduszy na publikacje. Dlatego Twoje wsparcie jest dla nas bardzo ważne. Jeśli lubisz czytać niezłosztukowe artykuły – wesprzyj nas. Nawet niewielka kwota ma ogromne znaczenie. Zwłaszcza teraz potrzebujemy Twojej pomocy bardziej niż kiedykolwiek.
Dziękujemy Ci bardzo, Asia i Dana, założycielki Fundacji Niezła sztuka

» Adrian Wikiera

Nielicencjonowany pasjonat architektury, historii, science-fiction i klimatu noir.


Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Dlatego Twoja pomoc jest bardzo ważna. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »



Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *




Niezła Sztuka?
Czytam. Lubię. Wspieram.
Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »