Parterowy dom o bielonych ścianach był oddalony o jakieś 500 metrów od Rynku w Bochni. Ten z kolei leży nieco mniej niż 50 kilometrów od Rynku Głównego w Krakowie. Czy krakowscy przyjaciele, którzy odwiedzali Ludwika Stasiaka w jego pracowni w Bochni, przyjeżdżali wówczas pociągiem, czy może bryczką? Podróż pociągiem Kolei Karola Ludwika, która łączyła Wiedeń ze Lwowem, na tej trasie nie trwała więcej niż godzinę¹. Dorożka po wertepach Wieliczki i Gdowa jechałaby pięć, może nawet sześć godzin. Czym więc przyjeżdżali do Stasiaka na „pogawędki przy szklanicach” Wincenty Wodzinowski, Kasper Żelechowski, Włodzimierz Tetmajer i Jacek Malczewski?² Bo przyjeżdżali na pewno!

Ludwik Stasiak, Autoportret z gitarą | ok. 1900, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Stasiak nie tylko chętnie gościł swoich szkolnych znajomych z czasów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, ale także przyjaźnił się z Janem Kasprowiczem, poetą Kazimierzem Przerwą-Tetmajerem, znał się ze Stefanem Żeromskim³. A jak wyglądała podróż Ludwika Stasiaka, która doprowadziła go do tych rozległych kontaktów towarzyskich i artystycznych? Wszystko zaczęło się oczywiście w Bochni.

Ludwik Stasiak, Autoportret | ok. 1880, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Ludwik Józef Stasiak przyszedł na świat 13 sierpnia 1858 roku⁴. W tym samym roku Bochnia uzyskała kolejowe połączenie ze Lwowem, a parę lat wcześniej z Wiedniem⁵. Regularny transport osób i towarów koleją do stolic Galicji i cesarstwa przyspieszył rozwój miasta i wzrost gospodarczy, szczególnie w sektorze, z którego Bochnia słynie do dziś – kopalni soli. Ojciec Ludwika Stasiaka, Walenty, był górnikiem, pracownikiem salin bocheńskich⁶, z kolei matka Józefa de domo Bieniasiewicz zajmowała się domem. Zdrowy chłopiec urodził się w niedzielę w domu rodzinnym przy ulicy św. Antoniego w Bochni (dziś ta ulica nosi imię Ludwika Stasiaka). Mały domek należący do matki artysty znajdował się pod numerem 5⁷, później pełnił funkcję pracowni Ludwika malarza, ale na to trzeba było poczekać. Jeszcze kilka lat temu przy wąskiej uliczce schodzącej w dół od bursy i domu pielgrzyma można było zobaczyć skromną drewnianą chatę, w której urodził się Stasiak, dziś jednak nie ma po niej śladu.

Ludwik Stasiak, Nabożeństwo cechowe | przed 1924, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Małżeństwo Walentego i Józefy miało jeszcze jedno dziecko. W 1870 roku, czyli dwanaście lat po pierworodnym synu, na świat przyszła córka – Maria Agnieszka. Stasiakówna w 1905 roku wyszła za mąż za dr. Stanisława Świgosta, który był wicedyrektorem Lwowskich Kolei Państwowych⁸.

Ludwik Stasiak, Rynek w Bochni w nocy | 1896, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Ludwik Stasiak ukończył najpierw gimnazjum niższe w Bochni. Po czteroklasowej szkole w rodzinnym mieście, chcąc kontynuować naukę w gimnazjum wyższym, musiał udać się do większego ośrodka. Padło na Kraków, gdzie wstąpił do znanego II Gimnazjum św. Jacka mieszczącego się przy ulicy Siennej 13, tuż przy Małym Rynku (tę samą szkołę kończyli m.in. Jacek Malczewski, Zygmunt Rozwadowski, Stanisław Ignacy Fabijański). Stasiak zdał maturę w 1879 roku i od razu zapisał się na dwa kierunki studiów. Wybrał Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Wydział Malarstwa Szkoły Sztuk Pięknych⁹. Dwudziestojednoletnim Ludwikiem musiały wówczas targać spore rozterki, głównie natury finansowej, gdyż w drugim półroczu pierwszego roku studiów wypisał się z listy studentów Szkoły Sztuk Pięknych i poświęcił się naukom filozoficznym. Stasiak, który utrzymywał się w Krakowie sam, dając lekcje¹⁰, zdał prywatne egzaminy (tzw. Colloquium)¹¹ i został zwolniony z opłat za studia.

Ludwik Stasiak, Portret kobiety, kolekcja prywatna

Wysiłek był to jednak próżny, bo niedługo po tym zdecydował się zmienić ścieżkę rozwojową i zrezygnował ze studiów na Uniwersytecie Jagiellońskim, na powrót zapisując się do Szkoły Sztuk Pięknych. Być może musiał odejść z Wydziału Filozoficznego, ponieważ nie zdołał otrzymać stypendium imienia „Unii Lubelskiej” ufundowanego przez Jana Matejkę, o które się ubiegał. Udowodnił jednak swoją ciężką pracę rysunkową i malarską, dzięki czemu udało mu się pominąć rok studiów malarstwa i został przyjęty od razu na trzeci rok. Sam tak pisał: „Niżej podpisany poświęca w domu wszystkie wolne chwile studium z natury, wkrótce będzie prosił o pozwolenie przedstawienia swych prac z zimowego półrocza w domu malowanych i rysowanych, które zdaje się chlubnie zaświadczą o jego postępie i pracy”¹².

W tamtym czasie w Szkole Sztuk Pięknych wykładała cała gwardia profesorów tradycyjnej szkoły malarstwa – Władysław Łuszczkiewicz, Izydor Jabłoński, Feliks Szynalewski, Florian Cynk i Leopold Löffler. Nauczano wówczas w nurcie akademizmu, w którym podstawą było opanowanie poprawnego rysunku, proporcji, anatomii i kompozycji. A jeśli jesteśmy już przy kompozycji – to najważniejsze dla tamtego okresu zagadnienie wykładał dyrektor Jan Matejko, prowadząc tak zwaną majsterszulę, czyli oddział kompozycyjny. Do pracowni sam Matejko wybierał najzdolniejszych uczniów z zamiarem wykształcenia kolejnego pokolenia wybitnych malarzy historycznych. Wybrał również Ludwika Stasiaka.

Ludwik Stasiak, Dziewczyna z wachlarzem | 1886, Muzeum Narodowe w Warszawie

W latach studiów Stasiaka w Szkole Sztuk Pięknych, czyli między 1881 a 1886 rokiem, coraz wyraźniej dawały o sobie znać głosy krytyczne wobec programu nauczania Jana Matejki. Mistrz zasiadł na dyrektorskim fotelu w 1873 roku, a początki były obfite w sukcesy – szkoła powróciła do rangi uczelni wyższej i po raz pierwszy stała się samodzielną placówką z własnym regulaminem¹³. Z czasem jednak do głosu doszła potrzeba reformy i podążania za rozwojem nowych poglądów. Pisano:

„Kto siedemnaście lat spędzi w Szkole, powtarza już ciągle te same utarte komunały, które może miały kiedyś cechę nowości, i sam przestanie oddawać się malarstwu, ten nie może z dnia na dzień zmienić się na człowieka nowych dążeń i nowych poglądów na sztukę”¹⁴.

Stasiak jednak, jako jeden z kilkunastu wybrańców Matejki, darzył profesora wielkim szacunkiem, o czym może świadczyć fakt, że ponad dwadzieścia lat później napisał i wydał książkę o swoim mistrzu, w której chwalił: „Dziwny to naprawdę zbieg okoliczności, że właśnie w 400 lat od urodzenia Wita Stwosza daje Bóg Polsce w r. 1838 artystę, który jest niemal Stwoszowi równy, a którego imię brzmi: Jan Matejko”¹⁵.

Już w czasach studenckich Ludwik Stasiak odnosił pierwsze sukcesy na polu malarstwa. W 1883 roku w czasopiśmie „Kłosy” reprodukowano jego rysunek Sarkofag z trumną Jana III Sobieskiego w grobach królewskich na Wawelu, a ze swoimi obrazami zadebiutował w 1884 roku na wystawach w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych (obraz Niesłuchany) i Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie (obraz Memento mori)¹⁶.

W 1886 roku Stasiak ukończył krakowski etap edukacji, który nie był jego ostatnim. W tym samym roku, otrzymawszy zasiłek w wysokości 300 złotych reńskich od Wydziału Krajowego we Lwowie¹⁷, wyjechał do Wiednia. Była to istotna pomoc finansowa, równała się mniej więcej rocznym zarobkom nauczyciela lub urzędnika, na pewno pozwoliła więc młodemu malarzowi na dobry początek pobytu za granicą. W stolicy Austro-Węgier Stasiak uczył się pod kierunkiem Augusta Eisenmengera. Po krótkim pobycie w Wiedniu przez dwa lata studiował w Monachium w pracowniach Alexandra Wagnera i Alexandra Liezena-Mayera¹⁸. Do kraju powrócił prawdopodobnie w 1889 roku; przez krótki czas przebywał jeszcze w Poznaniu i Warszawie.

Ilustracja z publikacji Dokładny przegląd krytyczny pierwszej ogólnej wystawy sztuki polskiej, Kraków 1887, źródło: Polona.pl

Nie próżnował podczas zagranicznych studiów. Oprócz podróży artystycznych m.in. do Wenecji i Norymbergi, w której zetknął się z dziełami Wita Stwosza, dużo malował i regularnie wysyłał obrazy na wystawy. W latach 1886–1888 pokazał aż dwadzieścia siedem dzieł w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych, a kolejnych siedem w Warszawie. W 1887 roku obrazy Szach-mat i Grajek szynkowy doczekały się komentarza krytyków sztuki:

„Trzeba przyznać, że artysta poczynił wielkie postępy, jednakże czeka go jeszcze wiele do zdobycia. Pan. S. powinien zwrócić uwagę na typy modeli, których używa, czy zawsze są stosowne; dalej nie traktować przedmiotu ogólnikowo i brnąć z upodobaniem w manierę. Oryginalność p. S. wysoko cenimy, ale trzeba ją także wyrabiać obserwacją natury, a nie przyjętą receptą. Oba obrazy, lubo niezupełnie odpowiadają założeniu, są interesujące i obiecują bardzo wiele, tylko więcej spokoju, natury i mniej pośpiechu w pracy”¹⁹.

Ludwik Stasiak, Kabała | przed 1924, Muzeum Sztuki w Łodzi

Najprawdopodobniej w 1887 roku zaczęła się znajomość Stasiaka ze słynnym już wówczas kolekcjonerem, hrabią Ignacym Korwin-Milewskim. To jego nazwisko widnieje w katalogu wspomnianej wyżej wystawy jako właściciela obrazu Grajek szynkowy²⁰. Milewski zainteresował się kolekcjonerstwem w 1880 roku i uznał, że do swojego powstającego zbioru będzie kupował dzieła współczesnych mu artystów związanych ze środowiskiem monachijskim. Jako bogaty właściciel ziemski mógł się poświęcać swoim zainteresowaniom i studiom, sam więc kilka lat wcześniej uczył się w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium. Zapewne tam zrodziło się wiele kontaktów z polskimi artystami, których Korwin-Milewski hojnie wspierał. Z bliskiego kręgu Ludwika Stasiaka mecenatem otoczył on na wiele lat Wincentego Wodzinowskiego oraz Ludwika de Laveaux. Pomoc Milewskiego wykraczała poza wsparcie materialne – dzięki jego wstawiennictwu Stasiak miał okazję pokazać ponad czterdzieści obrazów na swojej pierwszej wystawie indywidualnej w 1893 roku zorganizowanej przez Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie w Sukiennicach²¹.

Ludwik Stasiak, Deportowani | 1892, Muzeum Narodowe we Wrocławiu

W 1895 roku Ignacy Korwin-Milewski opublikował katalog części swoich zbiorów pokazywanych wówczas w Wiedniu, w którym znalazło się ponad pięćdziesiąt obrazów polskich malarzy, w tym trzy dzieła Ludwika Stasiaka. Były to obrazy Los starego żołnierza, Polscy emigranci w Ameryce oraz Krajobraz²². Milewski zamawiał u Stasiaka obrazy o tematyce ludowej, a także kupował większość jego prac i regularnie wspierał materialnie²³.

Najprawdopodobniej właśnie w tym czasie mecenat sprawowany nad bocheńskim malarzem powoli ustawał. Przyczyny nie są do końca znane – Ignacy Korwin-Milewski miał swój konkretny program kolekcjonerski, więc może Stasiak przestał spełniać jego warunki? Jeden z młodszych kolegów Stasiaka – Marian Wawrzeniecki – w tekście z 1895 roku pisał:

„Ubogi Stasiak żyć potrzebował, aby zatem wymogom wysokiego jury odpowiedzieć, «podstrzygał» swój talent i wyprawiał prawdziwie ucieszne (gdyby nie bolesne) gimnastyczne szprynce. Panowie z towarzystwa [mowa o Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych – przyp. aut.] mieli to sobie za zasługę, iż temperują nieuchodzący «temperament» Stasiaka. Z tego «rozczochranego» kolorysty robiono gwałtem «porządnego» tuzinkowego malarza, jakich wielu”²⁴.

Ludwik Stasiak, Pielgrzymka na Jasną Górę, Muzeum Śląskie w Katowicach, fot. Karolina Bańkowska

Może ta zmiana temperamentu malarskiego zaważyła na decyzji dawnego mecenasa? Zapewne jedną z ostatnich prac Stasiaka zakupionych przez hrabiego było płótno Pielgrzymka na Jasną Górę z 1895 roku. Praca ta w 1896 roku została wyróżniona przez krakowskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, które przyznało jej pierwszą nagrodę w konkursie malarskim (i 400 złotych reńskich!)²⁵, a zaraz potem wystawiano ją w warszawskim Salonie Krywulta.

Zostawmy na chwilę Stasiaka-malarza i cofnijmy się nieco w czasie, żeby przyjrzeć się życiu prywatnemu Bochnianina. „Mam zaszczyt zawiadomić, że ślub mój z Panną Maryą Antecką odbędzie się w dniu 31 Lipca b.r. w kościele parafialnym w Tęgoborzy przy Nowym Sączu. Bochnia w Lipcu 1890 r. Ludwik Stasiak artysta-malarz”.

Zaproszenie na ślub Ludwika Stasiaka z Marią Antecką z lipca 1890 roku, Muzeum Narodowe w Krakowie

Marianna Józefa Antecka także pochodziła z Bochni. Panna młoda była sześć lat młodsza od przyszłego małżonka. Ślub odbył się pod koniec lipca nad Dunajcem (dziś jest tam Jezioro Rożnowskie), a małżeństwo pobłogosławił wuj Marii, ks. Ernest Christ²⁶. Parafialnym kościołem w Tęgoborzy był wówczas mały drewniany kościółek św. Mikołaja (100 lat później rozebrany i przeniesiony do Tabaszowej) stojący tuż nad wodą. To musiał być niezwykle malowniczy widok!

Ludwik Stasiak, Portret żony artysty wśród kwiatów | przed 1924, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Na marginesie można tu dodać, że zaledwie jedenaście dni później Stasiak uczestniczył, ale już jako gość, w innej uroczystości – w kościele Mariackim żenił się jego przyjaciel Włodzimierz Tetmajer z Anną Mikołajczykówną. To wydarzenie, szeroko komentowane w krakowskim środowisku, i jego następstwa (czyli ślub Lucjana Rydla z siostrą Anny – Jadwigą) stały się później jednym z ważnych punktów odniesienia dla historii polskiej sztuki i literatury.

Ludwik Stasiak, Oczepiny | ok. 1905, Muzeum Mazowieckie w Płocku

Początkowo młodzi zamieszkali w niewielkim domu rodzinnym Ludwika Stasiaka. O tym miejscu tak pisał Antoni Waśkowski:

„Pracownia Stasiaka była w typie ówczesnych atelier monachijskich mistrzów. Sztalugi z niedokończonymi jeszcze pracami, jakieś ogromne batalistyczne płótna w ciężkich złoconych ramach przeobrażone na ściankę przedpokoju, pudła z farbami, porozkładane palety, pędzle sterczące szczeciną z glinianego dzbana, ale przede wszystkim bogactwo przepysznych w kolorze, ciężkich materii udrapowanych w kotary – na nich stara broń, kontusze: modele matejkowskiego realisty zabłąkanego w epokę impresjonizmu”²⁷.

Ludwik Stasiak, Maki – ogród | koniec XIX wieku, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Ludwik Stasiak, Zabawy dziecięce | ok. 1910, kolekcja prywatna

W 1891 roku na świat przyszedł jedyny syn Ludwika i Marii – Tadeusz, a gdy podrósł, poszedł w ślady ojca i także zajął się sztuką (nie studiował na akademii, a rozpoczął naukę historii sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim). W 1895 roku cała rodzina przeniosła się do nowo wybudowanego domu przy ulicy 3 Maja 16 (dziś jest to ulica Konstytucji 3 Maja). Według niektórych przekazów dom ten zbudowany został z posagu żony Stasiaka, ale sam artysta twierdził, że postawiono go wysiłkiem jego piętnastoletniej pracy²⁸.

„Wszystko co w ostatnim roku zarobiłem do grosza poszło na budowę mej pracowni, dziś ona ukończona zupełnie, a jednak (W[ielmożny] Pan jako zarządca i właściciel domu wie to dobrze) co dzień przychodzą nowe wydatki nad kosztorys, to rynny, to lakierowanie drzwi, podłogi, okien, wprawienie szyb, schodów – stale płacę, płacę bez końca, a wkrótce nie będę miał z czego płacić”²⁹.

Jak było naprawdę? Można się jedynie domyślać. Dom zachował się do naszych czasów, a jego ścianę zdobi tablica upamiętniająca malarza.

Tadeusz Stasiak, Dworek w Bochni (dom własny) | własność prywatna, fot. Salon Dzieł Sztuki Connaisseur

Dom Ludwika Stasiaka, fot. Karolina Bańkowska

Po powrocie z Monachium i osiedleniu się w rodzinnej Bochni Stasiak coraz wyraźniej zwracał się ku tematyce ludowej. Motywy wiejskie zaczęły dominować w jego malarstwie. Wraz z Włodzimierzem Tetmajerem, Wincentym Wodzinowskim, Kasprem Żelechowskim i Stanisławem Radziejowskim tworzyli nieformalną grupę artystów, określaną niekiedy mianem „piątki chłopomanów”. Łączyły ich nie tylko zainteresowania artystyczne, ale również przyjaźń zawiązana jeszcze podczas studiów w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Wszyscy też często odwiedzali Stasiaka w jego bocheńskiej pracowni.

Ludwik Stasiak, Nabożeństwo w Lewoczy | ok. 1922, Muzeum Narodowe w Warszawie

Stasiak nie przestawał malować i wystawiać swoich prac aż do końca lat 90. XIX wieku. W 1899 roku zadebiutował jednak jako pisarz, publikując dwa opowiadania na łamach wydawanego we Lwowie dziennika „Ruch Katolicki”³⁰. Z czasem literatura i publicystyka zaczęły pochłaniać go coraz bardziej. Antoni Waśkowski wspominał:

„Odwiedzałem często Ludwika Stasiaka, ale po roku 1900 zniknął z moich oczu Stasiak-malarz. Widywałem go już wtedy zawsze za biurkiem: zwyciężył w nim literat, autor popularnych wówczas humoresek, szeregu powieści i bojowych prac o polskości Wita Stwosza”³¹.

Na blisko dekadę Stasiak odłożył pędzle i poświęcił się przede wszystkim pisarstwu. Współpracował z kilkudziesięcioma czasopismami, głównie krakowskimi i lwowskimi, ale publikował też w „Dzienniku Poznańskim”. Szczególnie bliskie były mu tematy patriotyczne i historyczne. Równocześnie pisał dramaty i powieści, zarówno historyczne, jak i współczesne. Wydał również trzy tomy popularnych wówczas humoresek, których okładki zaprojektowali jego przyjaciele-malarze, Wincenty Wodzinowski i Kasper Żelechowski³².

Ludwik Stasiak, Autoportret | początek XX wieku, Muzeum Uniwersyteckie Historii KUL w Lublinie

Dlaczego jednak zdecydował się odłożyć malarstwo na rzecz pióra? Niektóre źródła mówią o niepochlebnych opiniach na temat obrazów Stasiaka, które miałyby zniechęcić artystę do dalszego tworzenia³³. Korespondencja artysty z sekretarzem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych rzuca jednak zupełnie inne światło na ten temat i ukazuje prozę życia, z którą musiał się mierzyć:

„[…] przez trzy lata nie sprzedałem nic za grosz; nie mam szczęścia: dlaczego? Na to pytanie mogą tylko odpowiedzieć czynniki i osoby które o zakupach decydują. […] Czekam trzeci rok na kolej która ma przyjść na mnie przy Waszych zakupach, będę zdaje się czekać jeszcze ze dwadzieścia lat zanim ta kolej na mnie przyjdzie gdyż Panów Kupujących obrazy… jakby to powiedzieć… nie mam jakoś szczęścia”³⁴.

W tym samym liście Ludwik Stasiak zarysowuje nowy pomysł biznesowy, który później rzeczywiście wcielił w życie:

„[…] po wystawieniu tych obrazów zwrócę się do Sz[anownej] Dyrekcyi z ofertą aby ze mną na współkę przystąpiła Sz[anowna] Dyrekcya (w myśl statutów) do reprodukcji dwóch obrazów religijnych w heliograwiurze. […] dziś zaznaczam, że obrazy moje Ojcze nasz, Zdrowaś i Wierzę wydane kolorowo cieszą się w Królestwie Polskiem ogromnem finansowem powodzeniem i mimo woli nasuwają pomysł finansowy: a dlaczegóżby ja na własny dochód nie miał czegoś podobnego wydać?”³⁵.

Ludwik Stasiak, Zakonnica w gronie dzieci | przed 1924, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Jak napisał, tak i zrobił! W 1898 roku Ludwik Stasiak założył w Bochni Wydawnictwo Obrazów Treści Religijnej, a dopiero kiedy przekształcono je w Wydawnictwo Dzieł Sztuki „Stella”, działalność nabrała rozpędu. Firma w czasach rozkwitu zajmowała się głównie drukowaniem kolorowych kart pocztowych z reprodukcjami malarstwa (w tym także obrazów Stasiaka) oraz wydawaniem książek artystycznych (w tym wspomnianej już wcześniej publikacji o Janie Matejce).

W ciągu niemal dekady od zaniechania fachu malarskiego dorobek literacki Ludwika Stasiaka urósł do pokaźnych rozmiarów. Może więc Stasiak literat poczuł się spełniony i znów powrócił do malowania, tym razem jednak bez presji utrzymania z niego domu i rodziny. W 1908 i 1910 roku nowe obrazy Stasiaka zaczęły się pojawiać na wystawach krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Tytuły eksponowanych prac: Kwitnąca łąka, Las, Astry, Mieczyki i Jesień³⁶ wyraźnie pokazują nowe zainteresowania artystyczne, którym malarz pozostał już wierny do końca. Ogrody, kwiaty i sady, z elementami wiejskiego folkloru, zastąpiły malarstwo historyczne i zdominowały ostatni etap twórczości Stasiaka, tuż obok licznych autoportretów.

Ludwik Stasiak, Malwy, przed 1924, kolekcja prywatna

Ludwik Stasiak, Słoneczniki | przed 1924, kolekcja prywatna

Ludwik Stasiak, Pejzaż z wierzbami | przed 1924, źródło: Sopocki Dom Aukcyjny

W 1912 roku Jan Czernecki pisał:

„Jedną z najbardziej charakterystycznych cech jego talentu jest wszechstronność. Jest on w równej mierze doskonałym pejzażystą, urodzonym malarzem kwiatów, kompozytorem obrazów rodzajowych, twórcą epizodów historycznych, lirykiem, piewcą legend i baśni ludowych”³⁷.

Ludwik Stasiak, Sobótki | koniec XIX wieku, Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Oczywiście Ludwik Stasiak, przyzwyczajony już do pisania, nie zaprzestawał tej działalności. Z upodobaniem pisał powieści osadzone w czasach średniowiecza i ten temat szczególnie mocno odcisnął się na jego życiu. Badając źródła historyczne do swojej powieści Obrona sztandaru, napotkał pewne nieścisłości, które zaczął dogłębnie analizować. Żyjąc w Krakowie, nie można było nie słyszeć nazwiska Wita Stwosza – przecież to wybitny niemiecki rzeźbiarz, który w XV wieku wyrzeźbił dla kościoła Mariackiego znakomity ołtarz! Ale właśnie, czy aby na pewno był to artysta niemiecki? Temat pochodzenia rzeźbiarza całkowicie pochłonął Stasiaka, który podróżował do Norymbergi i przeglądał tamtejsze archiwa, a w licznych publikacjach starał się udowodnić polskie korzenie Stwosza. Tak przyklaskiwał mu Jan Czernecki:

„Po kilku latach takiej żmudnej, prawdziwie benedyktyńskiej pracy doczekał się Stasiak wspaniałego jej plonu, doczekał się tego, że słusznie należy mu się miano korektora dotychczasowych pojęć o sztuce w XIV wieku w ogóle, a w Polsce w szczególności. W r. 1909 ogłosił kilka dziennikarskich artykułów twierdzących, że wszystko, w co dziś wierzymy, co historyografia niemiecka głosi o niemieckiej sztuce XV-go i XVI-go wieku, jest błędem, fałszem lub rozmyślnem oszustwem, że nieprawdą jest, jakoby ogromna kultura artystyczna Krakowa przyszła z Norymbergi, lecz że Norymberga jest filią artystyczną Polski i Krakowa. Udowodnił to w książkach Prawda o Piotrze Vischerze, O narodowości Wita Stwosza i Rewindykacje własności naszej”³⁸.

Ludwik Stasiak, Alegoria Szatana (Pan świata) | ok. 1900, Muzeum Narodowe w Krakowie

Opinie o tej działalności Ludwika Stasiaka były rozbieżne. Autor znalazł jej zwolenników, takich jak wspomniany Czernecki, Eligiusz Niewiadomski i Jan Tarczałowicz, architekt, który pisał:

„W sfałszowanym w r. 1533 akcie erekcyjnym ołtarza mariackiego nazwano wielkiego Wita almanus de Norimberga. Mają więc nową wielką własność, którą jedynie chwilowo Krakowowi wypożyczyli do budowy ołtarza mariackiego – swego sławnego w całem chrześcijaństwie Veis Stoss aus Nurnberg”³⁹.

Środowisko naukowe odniosło się jednak do tych nowinek krytycznie i głosem Tadeusza Szydłowskiego, doktora historii sztuki, odpowiedziało:

„Jest to przeważnie gmatwanina twierdzeń i wiadomości, z którą trudno dojść do ładu i zoryentować się, jaka ma być istotna treść głoszonej przez autora prawdy, co w niej jest przypuszczeniem, co bezwzględnym pewnikiem […]. p. Stasiak mięsza wszystkie do Stwoszowego nieco podobne nazwiska i zestawia najbardziej fantastyczne drzewo genealogiczne, jakie kiedykolwiek wymyślono ad usum jakiegoś rodu w najśmielszym herbarzu. […] A więc w całych Niemczech, jak przed Stwoszem nie ma żadnej sztuki, tak cała późniejsza sztuka od niego pochodzi, przeto wyraźnie polskie nosi piętno. Czy trzeba dodawać, że to nonsens!”⁴⁰.

Ludwik Stasiak, Bańki mydlane | po 1910, źródło: Polswissart.pl

A jakie stanowisko zajęli najbliżsi Stasiakowi? Jego wieloletni przyjaciel Włodzimierz Tetmajer z szacunkiem i sympatią, ale dużą dozą dyplomacji pisał:

„Prócz fachu jednak i umiejętności, ma pan Stasiak rzecz, bodaj czy nie cenniejszą od samej wiedzy. Ma on nieporównaną z niczym wytrwałość, zaciekłość, energię. Te trzy przymioty każą mu ostatni grosz zarobiony pakować w badania, pędzą go do Norymbergi, gdzie ślęczy w Nuernberger Rathsverlaesse, gnają go w pyły archiwów, gdzie grzebie w aktach i dokumentach, znajduje rzeczy nowe. […] Wit Stwosz chodzi za nim, jak cień za człowiekiem. A taka zawziętość to wielka rzecz!”⁴¹.

Na tym jednak Ludwik Stasiak w temacie Stwosza nie poprzestawał. W 1911 roku był współzałożycielem Towarzystwa im. Wita Stwosza, którego prezesem został jego przyjaciel Stanisław Radziejowski. Towarzystwo postulowało m.in. zakupienie domu przy ulicy Grodzkiej, gdzie mieszkał Stwosz, i założenie tam jego muzeum, zbudowanie mauzoleum Stwosza na Wawelu⁴², zmianę nazwy „Plac Mariacki” na „Plac Wita Stwosza” i umieszczenie tamże pomnika rzeźbiarza⁴³.

Ludwik Stasiak, Autoportret | przed 1924, Muzeum Narodowe w Warszawie

I to nie wszystko! Ludwik Stasiak ubiegał się nawet o fotel dyrektora Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu, a w swoim podaniu właściwie jako jedyny argument wskazał chęć dalszego badania dzieł Wita Stwosza:

„Racz W[ielce] Sz[anowny] Pan stwierdzić, że biblioteka Jagiellońska nie ma nawet 5% Stwoszowskiej literatury, ja rujnuję się na wycieczki do Berlina i Wiednia – tam mam pod ręką bibliotekę w Zurychu, tam mogę na niedzielę wyjechać do Tyrolu, tam (dowód: Rewindykacye str 358 etc etc) jest całe morze polskiego epigońskiego dorobku do zbadania. Wszystek czas wolny od muzealnych zajęć temu poświęcę”⁴⁴.

Wszystkie teksty, artykuły i książki, jakie Ludwik Stasiak napisał o Wicie Stwoszu, traktował jako część monumentalnej monografii rzeźbiarza, którą zatytułował Lux ex Oriente. Pod koniec 1915 roku Stasiak przedłożył zebraną całość do oceny w Akademii Umiejętności. Niestety materiał został oceniony negatywnie i nigdy nie został wydany w formie, o którą zabiegał jego autor⁴⁵.

Ludwik Stasiak z wnuczką Olgą, fot. ze zbiorów Muzeum im. Stanisława Fischera w Bochni

Po tym wydarzeniu Wit Stwosz został odłożony na bok, a Ludwik Stasiak i jego małżonka mieli się wkrótce spełnić w nowej roli – dziadków. W 1918 roku na świat przyszła córka ich jedynego syna Tadeusza – Olga.

W dniu chrztu wnuczki dziadek zapisał w jej albumie: „Droga wnuczko nasza, pamiętaj, żem Cię bardzo kochał”. Niedługo po tym zmarła matka małej Olgi, a opiekę nad dziewczynką przejęli dziadkowie.

„Siedziałam na kolanach Jacka Malczewskiego – wspomina Olga Chylowa. – W domu dziadka byli wszyscy najważniejsi malarze i poeci. Tetmajer najlepsze cukierki przywoził – dodaje”⁴⁶.

Niedługo trwała jednak rodzinna sielanka, bo 3 grudnia 1924 roku Ludwik Stasiak zmarł z powodu raka żołądka. Został pochowany na cmentarzu komunalnym w Bochni, leżącym między domem, w którym się urodził, a domem, który sam zbudował.

Na nagrobku znalazła się sentencja z jednej z jego powieści, Brandenburg. Kraina słowiańskich mogił: „Spracowała się myśl moja i jest jak motyl nocny, który lecąc do twej jasności, skrzydła opalił”.

Maria Stasiakowa zmarła w 1940 roku, pochowana jest w tym samym grobie, a pod jej nazwiskiem widnieje opis: „Żona artysty zespolona najgłębiej z twórczym jego trudem”. Twórczy trud – tak właśnie można podsumować życie Ludwika Stasiaka.

Nagrobek Ludwika Stasiaka, fot. Karolina Bańkowska

Bibliografia:
1. Budrewicz T., Ludwik Stasiak, Internetowy Polski Słownik Biograficzny, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/ludwik-stasiak-1858-1924-artysta-malarz-historyk-sztuki-literat (dostęp: 03.11.2026).
2. Czernecki J., Ludwik Stasiak, w: Współczesne malarstwo polskie, z. 7, Kraków 1912.
3. Flasza J., Na granicy epok. Ludwik Stasiak 1858–1924. Katalog wystawy, Bochnia 1994.
4. Flasza J., Przydał kolorytu Krakowowi i Bochni, w: Małopolska, t. 10, Kraków 2008.
5. Materiały archiwalne z Archiwum ASP w Krakowie, Biblioteki Jagiellońskiej i Biblioteki Narodowej; informacje z ówczesnej prasy.
6. Pranke B., Nurt chłopomanii w twórczości Stanisława Radziejowskiego, Ludwika Stasiaka, Włodzimierza Tetmajera, Wincentego Wodzinowskiego i Kacpra Żelechowskiego, Warszawa 2003.
7. Wójcik A., Ludwik Stasiak. Katalog wystawy, Bochnia 1984.

• Info
• Lista artykułów

» Karolina Bańkowska

Historyczka sztuki, antykwariuszka z kilkunastoletnim doświadczeniem w jednej z krakowskich galerii, ekspertka ds. wyceny i oceny autentyczności malarstwa polskiego. Prowadzi wykłady dotyczące warsztatu antykwariusza, falsyfikatów malarstwa, polskiej sztuki przełomu XIX i XX wieku i inwestowania na rynku sztuki. Prywatnie wielbicielka architektury przedwojennych kamienic, dawnej prasy i targów staroci.

• Ludwik Stasiak. Twórczy trud - 12 listopada 2026
• Włodzimierz Błocki. Pocałunek ze śmiercią - 16 października 2026