BRUdoc²
II Międzynarodowy Festiwal Filmu i Sztuki Brut / Outsiderów
8–10 maja 2026
Muzeum Mazowieckie w Płocku – Spichlerz
Nove Kino Przedwiośnie w Płocku
Festiwal poświęcony sztuce Brut, Outsider oraz innym zjawiskom określanym w Polsce mianem „sztuki nieprofesjonalnej”. W programie znajdą się pokazy filmów dokumentalnych, wykłady oraz dyskusje i wydarzenia towarzyszące (wystawa, spektakl, wycieczka).
BRUdoc² – II Międzynarodowy Festiwal Filmu i Sztuki Brut / Outsiderów
Festiwal skupia się na pokazywaniu niekonwencjonalnych, bezkompromisowych praktyk twórczych, powstających na marginesach głównego nurtu sztuki. Znajdą się tu filmowe opowieści o twórcach, których kreatywność kształtuje się poza obowiązującymi konwencjami, kodami kulturowymi i instytucjonalnym porządkiem, bliska kontrkulturze, spontaniczna, surowa, niekiedy nieuświadomiona, lecz konsekwentna i głęboko osobista.
Punktem wyjścia dla festiwalu pozostaje koncepcja Jeana Dubuffeta, który określał autorów Art Brut mianem Homme du commun – „człowieka zwykłego”: osoby wolnej od intelektualnych i społecznych norm, tworzącej w sposób niezależny, z potrzeby wewnętrznego impulsu. Wielu z tych twórców pozostawało przez lata nieznanych, a dopiero zainteresowanie antropologów, historyków sztuki, animatorów kultury, filmowców czy kolekcjonerów pozwoliło dostrzec wyjątkowość ich dokonań.
Mapy, drogi, drogowskazy
Druga edycja BRUdoc odbędzie się pod hasłem: „Mapy, drogi, drogowskazy” – jako metafory twórczej wędrówki, poszukiwania sensu życia, duchowej i artystycznej podróży, ale także realnych wypraw – badaczy i dokumentalistów na peryferia – poza utarte ścieżki – w poszukiwaniu tego, co nieodkryte. Festiwal stanie się próbą stworzenia alternatywnych „map sztuki” oraz zrozumienia przestrzeni, kierunków i symboli, którymi posługują się twórcy outsiderzy, ale też przyszłości tego rodzaju twórczości.
W tym roku odbędzie się kilka premier. Pokazany zostanie m.in. najnowszy film Philippe’a Lespinasse’a o pierwszym dyrektorze Muzeum Kolekcji Art Brut w Lozannie – Michelu Thévozie oraz film Danilo Proiettiego o Jeanie-Lucu Johannet’cie – twórcy, który kocha naturę i mity, pozostając dumnym anarchistą, wierzącym, że „kąt prosty jest dla geometrii tym, czym faszyzm dla polityki”. Pokazany zostanie również najnowszy film zrealizowany w Płockim Ośrodku Kultury i Sztuki im. Themersonów Mechanika myśli.
Zaprezentowane zostaną też odnalezione w polskich archiwach dokumenty, m.in. zrealizowany w 1981 roku, zapomniany film o Januszu Bernasiewiczu – twórcy z kręgu Habitants-Paysagistes z Jaworzni. O nim, jego ogrodzie i zachowanym dziedzictwie opowie etnograf dr Krzysztof Karbownik – kierownik Działu Badań Etnograficznych Parku Etnograficznego w Tokarni.
Cel festiwalu
Celem festiwalu – obok pokazów filmowych – jest zwrócenie uwagi na europejskie, nieoczywiste dziedzictwo kulturowe (z fr. patrimoines irréguliers), tworzone „poza mapą” głównych nurtów poszukiwań i zainteresowań twórczością oraz kreatywnością. Prezentujemy twórców, ale także osoby, kolektywy i organizacje aktywnie działające na rzecz popularyzacji niezależnych postaw artystycznych oraz ratowania miejsc i dorobku związanego z twórczością spoza głównego nurtu sztuki.
Wydarzenia dodatkowe
Jednym z działań okołofestiwalowych będzie OKRĄGŁY STÓŁ poświęcony zagadnieniu tzw. „warsztatów partycypacyjnych” – jak określa je Michel Thévoz, wieloletni dyrektor Collection de l’Art Brut w Lozannie. Inicjatorką spotkania jest Katia Furter – koordynatorka projektów i rozwoju w Fondation Guignard w Szwajcarii, które jest partnerem festiwalu. Będzie to okazja do wymiany doświadczeń i dobrych praktyk, a także do rozmowy o wyzwaniach i zagrożeniach związanych z funkcjonowaniem pracowni oraz instytucji wspierających twórców z niepełnosprawnościami. Całość spotkania będzie moderować Roberta Trapani – historyczka sztuki i członkini stowarzyszenia Patrimoines Irréguliers de France (Nieoczywiste Dziedzictwo Francji). Zapewnione będzie tłumaczenie symultaniczne.
Festiwal zostanie otwarty w spichlerzu Muzeum Mazowieckiego w Płocku, gdzie będzie można zobaczyć wystawę „13 Niepokornych / Rebelles / Rebels” z kolekcji ART BRUT AK Andrzeja Kwasiborskiego. Całość zamykać będzie wycieczka do Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, w którym znajduje się kolekcja prac Stanisława Zagajewskiego.
Udział we wszystkich wydarzeniach jest bezpłatny. Filmy posiadają napisy w językach polskim, francuskim i angielskim oraz audiodeskrypcję. Podczas rozmów z twórcami zapewnione będzie tłumaczenie konsekutywne (FR-PL).
Organizatorami Festiwalu są: Miasto Płock, Płocki Ośrodek Kultury i Sztuki im. Themersonów i Kino za Rogiem w Płocku, znalezienie.pl & Kolekcja Art Brut AK.
Program
DZIEŃ 1 | 8 maja 2026 (piątek)
Spichlerz, ul. Kazimierza Wielkiego 11B
15:00 – Grand Atelier
16:15 – OKRĄGŁY STÓŁ – spotkanie i dyskusja (spotkanie dla zaproszonych gości)
18:00 – Oficjalne otwarcie festiwalu + niespodzianka
Prezentacja wystawy oraz kuratorskie oprowadzanie (Andrzej Kwasiborski, Ela Miecznikowska)
DZIEŃ 2 | 9 maja 2026 (sobota)
Nove Kino Przedwiośnie, ul. Tumska 5a
10:00–10:30 – Prezentacja multimedialna 01
„Sztuka poza mapą. Jak ocalić to, czego nikt nie chce”
Zbiór Wiktora Węglerskiego (1909–1988) – Bożena Olszewska – kier. Działu Sztuki i Estetyki Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu
10:45 – I PROGRAM PROJEKCJI
Art Brut / Outsider Art w Polsce (archiwa i współczesność), część 1
• Ogród drewnianych figur – repremiera
• Radość życia
• Budowniczy
• Ziętek
• Mechanika myśli – premiera
12:15 – Przerwa
13:45 – II PROGRAM PROJEKCJI
Mapy, Drogi, Znaki – część 1
• Michel Golz, kartograf – premiera
• Kustosz, Art Brut i rabusie – premiera
15:45 – Przerwa
MEDIATEKA e M k a, ul. Kościuszki 3b
17:15 – Spektakl – „A JA ŻYJĘ INTENSYWNIE”, reż. Ewa Galica
Galeria OTO MY, ul. Kolegialna 43a
18:30 – Wystawa przyjaciół Adama Nidzgorskiego
DZIEŃ 3 | 10 maja 2026 (niedziela)
Nove Kino Przedwiośnie, ul. Tumska 5a
10:00–10:30 – Prezentacja „Sztuka poza mapą. Jak ocalić to, czego nikt nie chce”
Zbiór Jana Bernasiewicza (1908–1984) – dr. Krzysztof Karbownik – kierownik Działu Badań Etnograficznych Parku Etnograficznego w Tokarni
10:30 – III PROGRAM PROJEKCJI
Art Brut / Outsider Art w Polsce (archiwa i współczesność), część 2
• Skarbonka
• Oswajanie świata
11:20 – Przerwa
12:20 – IV PROGRAM PROJEKCJI
Mapy, Drogi, Znaki – część 2
• Ołtarz jutrzenki z Ni-Tanjung
• Jean-Luc Johannet, Anarchitekt – premiera
• Wizyty u Rogera Lorance’a… – premiera
WYDARZENIA TOWARZYSZĄCE | 10 maja 2026
15:00 – Wyjazd do Włocławka (kolekcja prac Stanisława Zagajewskiego)
Alternatywa – dla osób pozostających w Płocku:
V PROGRAM PROJEKCJI – Mapy, Drogi, Znaki
15:00
• Grand Atelier
• Michel Golz, kartograf
• Mechanika myśli
* Po każdym programie projekcji przewidziany jest czas na dyskusję z reżyserem i publicznością (ok. 30 min.).
Lista filmów
Budowniczy (Le Bâtisseur | The Builder)
real. Jerzy Krysiak | Polska 1988, 9 min.
bohater: nieznany
Anonimowy portret człowieka, który buduje dosyć osobliwy „pałac” złożony z odpadów budowlanych, folii, dykty i pamiątek. Dom i obejście to osobista wizja rzeczywistości i manifest egzystencjalny. Film staje się zapisem momentu, w którym autor pałacu próbuje zagwarantować własną nieśmiertelność poprzez dzieło – i poprzez sam fakt bycia filmowanym.
Grand Atelier
real. Yves Robic | Belgia 2025, 55 min.
bohater: Irene Gerard, Michiel de Jaeger, Pascal Cornelis, Pakito Bolino, Anne-Françoise Rouche et d’autres de La S Grand Atelier
Dokument poświęcony działalności La „S” Grand Atelier – centrum sztuki Art Brut i współczesnej w belgijskim Vielsalm. Film obserwuje codzienną pracę artystów o różnych doświadczeniach, którzy spotykają się tu wokół praktyki twórczej opartej na geście, procesie i współpracy. Kamera skupia się na samym akcie tworzenia – rytmie pracy, materialności rysunku i relacjach budujących przestrzeń, w której sztuka staje się formą wspólnego doświadczenia i wolności twórczej.
Jean-Luc Johannet, Anarchitect (Jean-Luc Johannet, Anarchitecte | Anarchitekt: Jean-Luc Johannet)
real. D. Proietti | Francja 2025, 90 min.
bohater: Jean-Luc Johannet
„Kąt prosty jest dla geometrii tym, czym faszyzm dla polityki” – twierdzi bohater filmu. To pierwszy filmowy obraz artysty, który po studiach architektonicznych porzucił akademickie reguły, rozwijając ideę „architektury-rzeźby”. Film łączy biografię Johanneta z jego refleksjami o społeczeństwie, polityce i sztuce, ukazując twórczość sytuującą się między architekturą, rzeźbą i projektem utopijnym oraz proces myślenia o przestrzeni jako formie wolności.
Jean-Luc Johannet, Anarchitect | 2025, fotosy z filmu, dzięki uprzejmości organizatora
Jean-Luc Johannet, Anarchitect | 2025, fotosy z filmu, dzięki uprzejmości organizatora
Jean-Luc Johannet, Anarchitect | 2025, fotosy z filmu, dzięki uprzejmości organizatora
Kustorz, Art Brut i rabusie (Le foncionnaire, l’Art Brut et les Cambrioleurs | The Civil Servant, Art Brut, and the Burglars)
real. Phillipe Lespinasse | Francja 2025, 50 min.
bohaterowie: Michel Thévoz, André Robillard, Anna Zemánková, Josef Hofer
Portret Michela Thévoza – pierwszego dyrektora Muzeum Kolekcji Art Brut w Lozannie, którą kierował przez 25 lat. Ponad dziewięćdziesięcioletni historyk sztuki powraca do własnej biografii i doświadczeń kuratorskich, opowiadając o źródłach sztuki outsiderów, dzieciństwie jako przestrzeni twórczości oraz o sposobach patrzenia na „inność” w sztuce. W filmie pojawiają się prace i wypowiedzi m.in. Anny Zemánkovej, André Robillarda i Josefa Hofera, a także refleksje następczyń Thévoza – Lucienne Peiry i Sary Lombardi.
Michel Golz, kartograf (Michel Golz, cartographe | Michel Golz, Cartographer)
real. Phillipe Lespinasse, Andress Alvarez | Szwajcar, Francja, Niemcy, 33 min.
bohater: Michael Golz
Zapraszamy do „Athosland” – wyimaginowanego kraju-świata stworzonego przez Michaela Golza. Pracuje nad nim od dzieciństwa. W tym świecie rzeczywistość miesza się z fantazją: miasta mają sklepy, kina i urzędy, a mieszkańcy cieszą się absolutną wolnością, podczas gdy złowrogie bestie wprowadzają niebezpieczeństwo. Całość rozwija się na imponującej mapie topograficznej złożonej z ponad 1200 arkuszy, o powierzchni 14 × 17 metrów.
Mechanika myśli (Mécanique de la pensée | The Mechanics of Thought)
real. A. Kwasiborski & R. Łabarzewski | Polska 2026, 15 min.
bohater: Wiktor Gorazdowski
Film wprowadza w świat Wiktora Gorazdowskiego, rysownika i ilustratora, który z inżynierską precyzją tworzy złożone maszyny, przekroje i sceny pełne wyobraźni. Jego bohaterowie poddawani są próbom i sytuacjom granicznym, metaforycznie ukazującym emocje, napięcia społeczne i duchowe. Portret pokazuje proces twórczy, fascynację mechaniką oraz „mechanikę myśli” artysty – to, co zwykle pozostaje ukryte.
Ogród drewnianych figur (Jardin de figures en bois | The Garden of Wooden Figures)
real. Stanisław Trzaska | Polska 1981, 20 min.
bohater: Jan Bernasiewicz
Pierwszy publiczny pokaz filmu o Janie Bernasiewiczu, odnalezionego w archiwach TVP po 45 latach dzięki tropom w książkach Aleksandra Jackowskiego i Macieja Łukowskiego. Film ukazuje rzeźby Bernasiewicza w jego ogrodzie, w naturalnym układzie stworzonym przez twórcę. Choć ogród nie istnieje, rzeźby przetrwały i znajdują się w zbiorach Parku Etnograficznego w Tokarni pod Kielcami. Twórca całe życie poświęcił drewnianym figurkom, historii, pamięci i swojej pasji.
Ołtarz świtu Ni-Tanjung (L’autel de l’aube de Ni-Tanjung | The Dawn Altar of Ni-Tanjung)
real. Erica Manoni | Szwajcaria 2006, 9 min.
bohatreka: Ni-Tanjung
Ni-Tanjung tworzy niezwykły ołtarz z wulkanicznych kamieni, malując na nich twarze białą farbą. Każdego ranka dekoruje go kwiatami, śpiewa i tańczy. W nocy wycina setki postaci z papieru, układa je jak „drzewo”, tworząc fantastyczny tłum, który obserwuje w odbiciu lustra.
Oswajanie świata: Adam Dembiński (Domestiquer le monde : Adam Dembiński | Taming the World: Adam Dembiński)
real. Władysław Jurkow | Polska 2003, 6 min.
bohater: Adam Dembiński
Pozbawiona dialogów i komentarza, obserwacja życia i pracy jednego z najbardziej wyjątkowych twórców Art Brut w Polsce. Adam Dembiński nigdy nie uczęszczał do szkoły, nie potrafił pisać ani czytać, miał problemy w mowie, ale tworzył niezwykłe obrazy – od wspomnień z dzieciństwa po sceny erotyczne, a także rysunki zwierząt, sprzętów rolniczych i militarnych. Używał mocnej konturowej kreski. Rysunki były uproszczone symboliczne. Czasem dodatkowo pojawiał się mocny, intensywny kolor, ze śladami ruchów twórcy. Jego prace były prezentowane w Polsce i za granicą. Film zrealizowany w 2003 roku na potrzeby wystawy „Oswajanie świata” dla Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie.
To jeden z kilku portretów filmowych zrealizowanych przez Władysława Jurkowa – reżysera i dziennikarza współpracującego z TVP, HBO i WDR oraz uczestnika polskich misji archeologicznych w Egipcie i Sudanie.
Oswajanie świata: Halina Dylewska (Domestiquer le monde : Halina Dylewska | Taming the World: Halina Dylewska)
real. Władysław Jurkow | Polska 2003, 6 min.
bohaterka: Halina Dylewska
Halina Dylewska siedzi na korytarzu domu pomocy społecznej i obserwuje – intensywnie patrzy, jak postacie na jej obrazach, na przechodzących współmieszkańców. To kolejny, pozbawiony dialogów i komentarza zapis filmowy Władysława Jurkowa, zrealizowany w 2003 roku na potrzeby wystawy „Oswajanie świata” w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie. Jej talent został odkryty w ramach akcji „Oto ja” w 1994 roku. Miała wiele wystaw w Polsce i za granicą. Malowała głównie postacie – o kolistych brzuchach i głowach z rogami, z grubymi konturami nakładanymi pędzlem i plamami intensywnych kolorów: odcieni czerwieni, granatu, brudnej zieleni, a innym razem delikatnych różów i żółcieni.
Radość życia (La joie de vivre | The Joy of Life)
real. Oscar Gamarado | Polska 1967, 4 min.
bohater: nieznany
Etiuda portretuje działalność anonimowego malarza, który pokrywa malowidłami własny dom na wsi. Bohater opowiada z off-u o swoich intencjach twórczych oraz o różnorodnych reakcjach na jego malarstwo. Tworzy świat według własnych zasad – mimo niezrozumienia, oskarżeń i społecznego sprzeciwu.
Radość życia | 1967, fotosy z filmu, dzięki uprzejmości organizatora
Radość życia | 1967, fotosy z filmu, dzięki uprzejmości organizatora
Wizyty u Rogera Lorance w jego domu (Visites à Roger Lorance en sa maison de Villeneuve-lès-Avignon | Visits to Roger Lorance…)
real. C.C. Prévost | Francja 2023, 27 min.
bohater: Roger Lorance
Roger Lorance opowiada o swoim życiu i twórczości. Od dzieciństwa w młynie w Héricourt, przez młodzieńcze odkrycie poezji i doświadczenia wojenne, po fascynację malarstwem i trudną drogę do twórczej wolności. Jego życie to historia poezji, wizji i walki z własnymi demonami, a motto „Upadać, by zwyciężać” pozostaje przesłaniem jego sztuki.
Skarbonka (Coffre à trésors | Treasure Chest)
real. Karolina Gołębiowska | Polska 2020, 7 min.
bohater: Jan Sieniawski
Surrealne formy, balansujące między humorem a prowokacją, harcują po ekranie. Niczym nieskrępowana wyobraźnia twórcy falliczno-waginalnych obiektów – Jana Sieniawskiego – łączy się z animacyjną wyobraźnią Karoliny Gołębiowskiej. Autorka filmu ożywia wytwory twórcy brut, nadając im własną dynamikę bawi się formą obiektów stworzonych przez Sieniawskiego. To opowieść o kreatywności, fantazji. Twórca, z zaskakującą wrażliwością i poczuciem humoru, bada granice formy, erotyki i sztuki.
Ziętek
real. Bartosz Blaschke | Polska 2008, 17 min.
bohater: Bogdan Ziętek
„Piękne kobiety są jak rwący potok – zaszumią, rozkochają i odchodzą. Dlatego ja swoje trzymam w domu” – mówi bohater filmu, Bogdan Ziętek. Jest autorem naturalnej wielkości figur kobiet, które „mieszkają w jego domu”, a każda z nich ma własne imię. Z czasem drewniane lokatorki zaczynają poruszać się i wchodzić w interakcje ze swoim twórcą, stając się świadkami jego marzeń, tęsknot i emocji. Film to pomysłowa opowieść o oddaniu sztuce, fantazji i nieoczywistych więziach między człowiekiem a jego dziełami.
