O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Muzyka w malarstwie Jacka Malczewskiego



Potrzebujemy Twojej pomocy. Wesprzyj nas na PATRONITE »

Oglądając wielkie płótna Malczewskiego, zawsze dźwięczy mi w uszach I Symfonia Tytan Gustava Mahlera, odnajduję w niej jakieś pokrewieństwo stylistyczne z twórczością naszego malarza. Muzyka Mahlera była zresztą bliska Malczewskiemu.  W trakcie trwania jego wystawy we Lwowie w kwietniu 1903 roku artysta zapragnął, aby do Filharmonii zaproszono właśnie Gustava Mahlera, i tak też się stało.  I Symfonia  zabrzmiała w dwóch odsłonach, 2 i 4 kwietnia 1903 roku.

Jacek Malczewski (1854–1929)

Urodził się w Radomiu, jednak niemal całe życie artystyczne związał z Krakowem. Malarstwo studiował w Krakowie, Paryżu i Monachium. Podróżował do Włoch (1880, 1890) i Grecji (1884), towarzysząc w ekspedycjach naukowych przyjacielowi, hrabiemu Karolowi Lanckorońskiemu. Fascynacja światem greckiego antyku zaowocowała licznymi płótnami. Od lat 90. XIX wieku następuje zasadniczy przewrót w jego twórczości. Porzuca dotychczasowy realizm, wkraczając w świat symboli i alegorii, tym samym zapoczątkowując nurt symbolizmu w malarstwie polskim.

Jacek Malczewski, Autoportret z paletą, 1892, MNW

Jacek Malczewski Autoportret z paletą  |  1892
olej, płótno, 160,5 × 110 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie

Malczewski stworzył odrębny styl, operujący językiem metafor, przeplatający realizm z baśniowością i fantastycznością. W swojej twórczości wskrzeszał greckie mity, zapełniając polski pejzaż faunami, chimerami, satyrami, harpiami etc. Malczewski był artystą niezwykle otwartym na wszelkie przejawy sztuki (sam pisał też wiersze, i to właśnie jest charakterystyczne dla sztuki młodopolskiej – wzajemne przenikanie się muzyki, poezji i malarstwa).

Jacek Malczewski

Jacek Malczewski Allegro  |  ok. 1907
olej, tektura, 65 × 54,2 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie

Przyjaźnił się z wieloma osobistościami ówczesnej elity artystycznej, także ze świata muzyki, i choć sam muzykiem nie był, w jego życiu i twórczości zajmowała ona znaczące miejsce. „Ty piszesz, co w mieście się dzieje, a ja powiem ci, co na wsi się dzieje, jakie koncerty i muzyki natury przerywają uciekającą ciszę zimową. Muzyka ta stokroć piękniejsza, potężniejsza od naśladownictw ludzi, którzy nigdy nie zdołają jej sportretować i wybadać do dna, do gruntu. Natura tak silnie na mnie działa, że tracę swoją indywidualność i jakby rozpuszczam się w tym, co mnie otacza” 1.

Wielokrotnie umieszczał Malczewski w swoich obrazach instrumenty muzyczne – symbole posłannictwa sztuki. Muzyka na jego płótnach dźwięczy w blasku wczesnego popołudnia, w rzeczywistości zawieszonej jakby poza czasem. Bohaterowie muzykują w ogrodach, na polach i łąkach (rzadziej przedstawiani są we wnętrzach) na przeróżnych instrumentach. W większości przedstawiane instrumenty stanowią fantazyjne wariacje na temat oryginałów, stworzone na bazie skrzypiec, ludowych złóbcoków, barokowych lutni, harf, kitar, fletów czy greckich aulosów.  Aulos stanowił bodaj najpopularniejszy instrument starożytnej Grecji, towarzyszący obrzędom ku czci Dionizosa. Brzmienie aulosa było niezwykle przenikliwe i ostre, jak twierdził Platon – przyprawiające wręcz o szaleństwo. Wirtuozi tego instrumentu mogli wyrazić za jego pomocą różnorakie uczucia: rozpacz, euforię, miłość, gniew czy radość. Jednak w obrazach Malczewskiego panuje swoista melancholia i cisza, jakby w oczekiwaniu na muzykę… w rzeczywistości bowiem nikt na tych fantastycznych instrumentach nie gra, są tylko rekwizytami sygnalizującymi głębsze znaczenie. Instrumenty trzymane są przez bohaterów przeważnie w sposób niepozwalający na wydobycie z nich dźwięku. Są więc „symbolami emocji”, wyrażają ludzkie tęsknoty i namiętności.

Jacek Malczewski Autoportret w zbroi ze skrzypeczkami, 1908

Jacek Malczewski, Autoportret w zbroi ze skrzypeczkami, 1908

Malczewski traktuje muzykę jako królową sztuk, sztukę najbliższą natury, o czym świadczyć mogą „koncerty” tak często umieszczane na tle pejzażu, przedstawienia ptaków czy świerszczy symbolizujących naturalny śpiew. Poświęcając tak wiele uwagi muzyce, akcentował fakt jej dominacji w naturze poprzez doskonałą harmonię i porządek. Sam artysta w autoportretach uniesionym smyczkiem jak gdyby dyryguje naturą, jawi się jako kreator własnej, artystycznej rzeczywistości. Instrument w jego ręku jest paletą, smyczek zaś – pędzlem. Ta część twórczości Malczewskiego zdaje się ucieleśniać filozofię Schopenhauera, przypisującą muzyce najwyższe miejsce w sferze duchowej… „Muzyka wcale nie jest jak inne sztuki odbiciem idei, lecz samym odbiciem woli, której idee są obiektywizacją, dlatego działanie muzyki jest o wiele silniejsze i bardziej wyraziste niż u innych sztuk, gdyż te są tylko cieniem, muzyka zaś istotą”.


Galeria

Zapisz


  1. fragment listu Jacka Malczewskiego do siostry Heleny z 1920 roku, zachowany rękopis listu znajduje się w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu

Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki „Niezła Sztuka”. Wszystkie publikacje finansowane są dzięki darowiznom Czytelników. Dlatego Twoja pomoc jest bardzo ważna. Jeśli chcesz wesprzeć nas w tworzeniu tego miejsca w polskim internecie na temat sztuki, będziemy Ci bardzo wdzięczni. Nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.

Wesprzyj »


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »