O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Stanisław Wyspiański i proroctwo dla Elizy



Eliza Pareńska (1888–1923), zwana Lizką, była najmłodsza z czworga dzieci Stanisława i Elizy Pareńskich. Ojciec, Stanisław Pareński, wybitny lekarz, był postacią znaną i szanowaną w kręgach społecznych i towarzyskich przełomu XIX i XX wieku. Jej matka, Eliza, z domu Mühleisen, wywodziła się z zamożnej rodziny krakowskich przemysłowców. Modna, błyskotliwa miłośniczka sztuki wszelakiej.

Stanisław Wyspiański, Portret Lizy Pareńskiej, 1904

Stanisław Wyspiański Portret Elizy Pareńskiej  |  1905
pastel, papier, 65,5 × 48,5 cm, Muzeum Narodowe w Kielcach

Eliza Pareńska (matka), nazywana też „krakowską Aspazją”, prowadziła w Krakowie salon artystyczno-literacki. Pareńscy pasjami skupowali dzieła młodych malarzy, pomagając tym samym ratować ich budżet. Salon był miejscem spotkań towarzyskich cyganerii krakowskiej, czytano poezję, malowano.

Częstym gościem salonu był Stanisław Wyspiański, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli Młodej Polski, przyjaciel rodziny Pareńskich, u którego również zamawiali obrazy. W 1904 roku Wyspiański namalował portret córki Pareńskich, szesnastoletniej wówczas Lizki, na tle kwitnących pelargonii.

W 1905 roku powstał również Portret podwójny Lizki wśród róż, zaginął jednak w czasie wojennej zawieruchy. Uchodząca za piękność, stała się muzą „salonowych” artystów na krakowskim Wielopolu.

Stanisław Wsypiański, Portret podwójny Elizy Pareńskiej, 1905, Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Stanisław Wyspiański Portret podwójny Elizy Pareńskiej  |  1905
pastel, papier, 63,5 × 48,5 cm, Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Adorujący ją artyści, atmosfera wiecznego bankietu oraz liczne romanse salonowego towarzystwa kiepsko wpłynęły na młodą dziewczynę. Zdarzało się nawet, że jeszcze jako podlotek przychodziła do szkoły podpita… Tak więc dziewczyna sportretowana przez Wyspiańskiego, zdawałoby się jeszcze dziecko (na co wskazuje skromna dziewczyńska sukienka czy dziecięca wstążka we włosach), kryje pod symbolami niewinności i dziecięctwa wyraziste rysy twarzy i poważne, nawet smutne oczy, niezbyt właściwe dziecięcemu charakterowi. Jej spojrzenie zdradza dojrzałość wykraczającą poza swój wiek.

Portret Lizki na tle pelargonii był symbolem końca dobrego, pięknego czasu dla malarza i rodziny Pareńskich. W 1907 roku, trzy lata po namalowaniu portretu, po ciężkiej chorobie umiera Wyspiański. Sześć lat później ginie Stanisław Pareński, wyskakując z pędzącego pociągu. Samobójstwo?

Stanisław Pareński

Stanisław Pareński (1843–1913)

Trudno stwierdzić… podobno miał on w zwyczaju, śpiesząc się do chorego, wyskakiwać nieoczekiwanie z pędzącego pociągu. Ten ostatni raz skoczył jednak wprost pod jego koła.

W 1910 roku Lizka wychodzi za mąż za poetę Edwarda Leszczyńskiego, stałego bywalca salonu Pareńskiej, jednak od początku w małżeństwie nie bardzo się układa. Po śmierci męża Eliza (matka) wycofała się z życia towarzyskiego, ostatnie pięć lat życia spędzając w osamotnieniu. Zmarła w 1918 roku. Rok później w wypadku lotniczym ginie jedyny syn państwa Pareńskich – Jan, oficer biorący udział w kampanii lotniczej podczas wojny polsko-ukraińskiej. Po śmierci matki panią na krakowskim Wielopolu została Lizka, nie próbowała jednak przywrócić dawnego, tętniącego życiem salonu. Sporo piła, sięgała po narkotyki. W 1921 roku na raka gardła umiera mąż Edward, zostawiając 33-letnią Lizkę z kilkuletnim synem, depresją i nałogiem. 3 kwietnia 1923 roku z powodu przedawkowania morfiny umiera Lizka.

Czyż Wyspiański nie jawi się tu jako wnikliwy psycholog, a portret Lizki nie jest zapowiedzią jej niezbyt szczęśliwej przyszłości? Wyspiański, przedstawiając zaledwie 16-letnią wówczas dziewczynę, z pewnością za kurtyną infantylności stroju ukrył jej charakter i tajemnicę, którą podkreślają rozkwitające, lekko przeskalowane pelargonie, smutne, dojrzałe spojrzenie i zaciśnięta pięść, elementy niepasujące do wizerunku podlotka.  W nastroju tego i innych portretów dziecięcych wyczuwalny jest klimat samotnego dzieciństwa artysty, naznaczonego przedwczesną śmiercią matki.

Na odwrociu portretu widnieje nalepka wystawy „Dziecko w sztuce”, która odbyła się w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w 1916 roku. Podczas II wojny światowej obraz trafił do zbiorów prywatnych w Częstochowie, następnie do Szwecji. W 2011 roku na warszawskiej aukcji zorganizowanej przez Dom Aukcyjny Agra-Art obraz został wystawiony przez prywatnego kolekcjonera ze Szwecji. Pastel został sprzedany za 1 mln 150 tys. złotych.  Wyspiański miał w zwyczaju robić repliki swoich obrazów, toteż obok wersji portretu wystawionego na sprzedaż jedna kopia z 1905 roku jest w posiadaniu rodziny Leszczyńskich, a drugą można podziwiać w Muzeum Narodowym w Kielcach.

Zapisz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »