O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Kandinsky i sztuka abstrakcyjna



Pojęcie „sztuka abstrakcyjna’’ nie było lubiane przez samego Kandynskiego i innych twórców, gdyż niewiele wyjaśnia lub co najmniej wprowadza zamęt. Toteż paryscy abstrakcjoniści, malarze i rzeźbiarze, próbowali stworzyć nowe określenie – nazywali swoją sztukę art nonfiguratif 1. Było to określenie równoznaczne z niemieckim gegenstandslose Kunst – sztuka bezprzedmiotowa. Jak widzimy, cząstki non– i –los w tych wyrażeniach negują występowanie przedmiotu. Słowo „abstrakcyjny” próbowano zastąpić pojęciem „absolutny” 2. Według Kandynskiego najlepszym określeniem byłoby pojęcie „sztuka realna”, gdyż taka sztuka stawia obok świata zewnętrznego nowy świat sztuki – świat natury duchowej. Świat, który może powstać wyłącznie dzięki sztuce: Świat realny 3.

Kandinsky Kandiński

Wassily Kandinsky

Wassily Kandinsky był Rosjaninem, jednak jego twórczość związana jest ze sztuką radziecką, niemiecką i francuską. Urodzony w Moskwie, ukończył prawo i ekonomię. Dopiero mając trzydzieści lat, porzucił prawo, by zająć się malarstwem, które od najmłodszych lat było celem jego zainteresowań. Zdaje się, że wpływ na to miała wystawa impresjonistów francuskich, zaprezentowana w Moskwie w 1895 roku 4. Wywarła bowiem na nim duże wrażenie.

Edukację artystyczną podjął w Monachium, potem wiele podróżował, a jak wiadomo, podróże kształcą w poszukiwaniu współczesnej sztuki. Będąc w Niemczech, związał się z Secesją Berlińską i z grupą Die Brucke działającą w Dreźnie 5.

Faza początkowa jego twórczości to wpływ neoimpresjonizmu, potem ekspresjonizmu. Główną rolę w jego malarstwie odgrywał kolor i rytm kompozycyjny, który kojarzy się z muzyką. Pozbywanie się przedmiotowości następowało w tych obrazach powoli. Wszelkie formy obiektów, postaci i elementów krajobrazu stawały się coraz bardziej sylwetowe, wyzbyte szczegółów, nabierały charakteru płaskich plam. Wszystko intensywne i o rozedrganej linii obrysu 6.

Przypadek sprawił, że w twórczości Kandynskiego nastąpił całkowity zwrot. Wracając do domu, zobaczył na ścianie dziwny obraz. Był piękny i emanował blaskiem. Obraz-zagadka, dzięki któremu widział tylko formy i barwy bez treści, okazał się jego własnym obrazem zawieszonym do góry nogami. Jak sam mówi, zrozumiał, że przedmioty szkodzą jego malarstwu. I tu artysta zadaje sobie kluczowe pytanie, co ma zastąpić przedmiot? Bowiem jego obrazy nie miały być tylko układem dekoracyjnym. Słynna pierwsza akwarela abstrakcyjna  z 1910 roku powstała wraz z pracą teoretyczną O pierwiastku duchowym w sztuce.

Bez tytułu, pierwsza akwarela abstrakcyjna, 1910

Bez tytułu, pierwsza akwarela abstrakcyjna, 1910

To pierwsze dzieło zbudowane było na zasadzie kompozycji dynamicznej. Tę i następne prace artysty po roku 1914 znamionuje dynamika układów, żywość barw i płynność ulotnych linii 7.

Według Kandynskiego podstawowym celem sztuki jest poszukiwanie i wyzwolenie tkwiących w człowieku sił duchowych. Zatem prawdziwa sztuka powstaje dopiero wówczas, gdy twórca działa pod wpływem „konieczności wewnętrznej”, kiedy jego malarstwo staje się wyrazem potężnego ładunku emocji i głęboko ukrytych sił mistycznych 8. Aby wkroczyć w świat abstrakcji, musimy wyzbyć się tego, co zewnętrzne, i kierować się uczuciem. Przeprowadzając analizę form i barw, Kandinsky stwierdzał, że każda forma jest „uzewnętrznieniem treści wewnętrznych” 9. Tu powołuje do życia elementy abstrakcyjne nawiązujące do geometrii: kwadrat, koło, trójkąt, romb, trapez i mnóstwo innych form, coraz bardziej skomplikowanych i niemających nazw geometrycznych.

O roli muzyki w kreacji Kandinskiego

Muzyka ma dla niego ogromne znaczenie. Poszukuje relacji między muzyką i malarstwem, porównuje oddziaływanie barw do brzmienia  instrumentów muzycznych, dokonując równocześnie określenia psychologicznego znaczenia poszczególnych kolorów. Na przykład cynober wedle Kandinskiego wyraża pasję i brzmi jak tuba, błękit działa uspokajająco i zależnie od natężenia sugeruje brzmienie fletu, wiolonczeli, organów itp. 10

Jak widać, nasz malarz, twórca i teoretyk nie dążył do dekoracyjnych czy stylizatorskich efektów w swoim abstrakcyjnym malarstwie. Tego rodzaju realizacji nie uważał za godne miana sztuki. Jego odkrycie dotyczyło świadomego powołania do życia nowego języka malarstwa, kodu 11.

Fazy twórczości

Twórczość Kandinskiego dzieli się na następujące fazy.

Lata 1910–1920

Obrazy z tego okresu cechuje dynamiczny układ plam barwnych z elementami graficznymi. Nadawał im ciekawe tytuły: Impresja, Improwizacja, Kompozycja, opatrywał je numerami. Mamy tu do czynienia z całkowitym odejściem od przedmiotowości. Kompozycją rządzi porządek, a układ podlega geometryzacji; gama kolorystyczna stała się bardziej powściągliwa. Był to okres zwany „dramatycznym”. Cechuje się częstą obecnością reminiscencji przedmiotowych, np.: motywu jeźdźca i pejzażu, choć są też prace całkiem abstrakcyjne.

Faza architekturalna

Lata 1920–1925 to faza „architekturalna”. Pod wpływem Kazimierza Malewicza i rosyjskiego konstruktywizmu artysta operował geometrycznymi formami, lecz nadal utrzymuje się dynamiczna ekspresja, tak widoczna w jego obrazach np.: Biała kreska 1920, Czerwona plama II, 1921. Główne dzieło tej fazy to Kompozycja VIII, 1923. Składa się z systemu dynamicznych linii, różnej wielkości kół i półokręgów, trójkątów oraz motywu szachownicy.

Okres kół

Lata 1926–1928 to „okres kół”. Kompozycje składały się z koncentrycznych lub przenikających się kręgów. Dominowały zarazem układy bardziej statyczne np.: Kilka kół 1926, Akcent w różu 1926.

Okres paryski

Ostatni okres to lata 1934–1944, nazywany „okresem paryskim”. To synteza form z poszczególnych okresów. Rygor ustąpił poetyckiej fantazji. Znów aluzje figuralne, np.: Trzy różnobarwne postaci 1934, Kompozycja IX 1936, Kompozycja X 1939.

Te fazy wyznaczają różnorodność w twórczości Kandinskiego, pokazują jego poszukiwania, problemy. Jak sam mówi, malarstwo abstrakcyjne jest żywym, pełnym sił witalnych zjawiskiem, które nie poddało się klasyfikacji i skatalogowaniu. Sztuka abstrakcyjna nie tkwi jedynie w teraźniejszości, lecz chwyta się przyszłości, a nawet może jest bardziej sztuką przyszłości niż teraźniejszości. Ludzie są nastawieni zbyt materialistycznie i formalistycznie. I dlatego cofają się 12. Tacy ludzie nie mają w sobie ducha przyszłości. Zatem kurczowo trzymają się przeszłości. Wieczny błąd tych ludzi polega na tym, że wyobrażają oni sobie, iż pozostają wierni duchowi przeszłości, podczas gdy rzeczywiście wierni są nie Duchowi, lecz Formie 13.

Artysta sprzeciwia się ludziom o zawężonych horyzontach myślowych. Według krytyków, jeśli nie było dotychczas w sztuce żadnej formy abstrakcyjnej, to nie może jej być w przyszłości, co oczywiście jest myśleniem i wyjaśnieniem zacofanym. Niektórzy teoretycy twierdzą, że nie ma żadnego miernika jakości dla sztuki abstrakcyjnej, to znaczy że nie można odróżnić za pomocą żadnej metody sztuki abstrakcji dobrej od złej 14.

Sam artysta zgadza się z tym, lecz nie w odniesieniu jedynie do sztuki abstrakcyjnej, ale do sztuki w ogóle. Nie ma „termometru” do mierzenia wielkości sztuki. Słyszy się, że sztuka abstrakcyjna jest zbyt ograniczona w swoich środkach wyrazu, wykorzystuje te same motywy czy elementy, zatem szybko się wyczerpie. Przecież to błędne myślenie, które do niczego nie prowadzi. Stosując ten chwyt, odkrywamy wielu artystów, których można określić jako powtarzających się. A przecież byli to wielcy przedstawiciele swych epok.

Jest to powierzchowność sądów wiodąca na manowce. Przeciw sztuce abstrakcyjnej stawia się złe wykorzystanie koloru. Bo kolor może „żyć” tylko w połączeniu z przedmiotem, bez niego jest „martwy”. Kandinsky ripostuje słowami, że kolor sam w sobie jest zawsze żywy i jedynie kiepscy malarze są w stanie go „uśmiercić” 15.

Punktem kulminacyjnym w sporze z krytykami i przeciwnikami sztuki abstrakcyjnej są zarzuty skierowane przeciw temu malarstwu i odpowiedzi Kandinskiego na nie. Zatem według teoretyków:
1) jedynie natura jest zdolna wpłynąć na malarza i obudzić jego intuicję,
2) malarz abstrakcyjny nie korzysta z natury i chce się od niej uniezależnić,
3) malarstwo abstrakcyjne wyklucza intuicję i staje się przez to „rozumowe” 16.

Kandynski odpowiada, że cała natura, życie i cały świat otaczający artystę i życie jego duszy są jedynym źródłem każdej sztuki. Malarz żywi się wrażeniami zewnętrznymi, przetwarza je w swej duszy, co składa się na fantazję. Rezultatem jest dzieło. Malarstwo naturalistyczne to przedstawienie jakiegoś fragmentu przyrody, krajobrazu. I gdy maluje to realista – to chce wiernie wszystko skopiować, a naturalista przekształca fragment natury według swojego temperamentu. Zależnie od wielkości takiej zmiany nazywa się „impresjonistą”, „ekspresjonistą”, „kubistą” etc.

Malarz abstrakcyjny poddaje się inspiracjom nie dowolnej części natury, lecz natury we wszystkich jej najróżniejszych przejawach, które w nim się gromadzą i doprowadzają do powstania dzieła. Taka baza poszukuje odpowiedniej formy wyrazu, to znaczy bezprzedmiotowej. Forma abstrakcyjna jest szersza, bardziej dowolna i bogatsza treściowo niż przedmiotowa. To jest sedno całej sprawy. Wybór formy należy pozostawić artyście i mniej się do niej przywiązywać 17.

Widzimy dokładnie, na czym według Wassila Kandinsky’ego miała polegać sztuka abstrakcyjna. Widzimy jego spory z teoretykami przeciwnymi nowej fali w sztuce, próby przekonywania się nawzajem co do swoich racji. Jedno jest pewne – artysta ten odegrał znaczącą rolę w sztuce. Co do dalszych jego losów, to trzeba wspomnieć, że z wybuchem I wojny światowej powrócił do Moskwy, a po zwycięstwie Rewolucji Październikowej podjął pracę w Wydziale Sztuk Plastycznych przy Ludowym Komisariacie Oświaty, wykładał w Wyższym Zakładzie Technicznym w Moskwie i stworzył tu w 1920 roku Instytut Kultury Artystycznej (Inchuk). Rok później powierzono mu Katedrę Wiedzy o Sztuce na Uniwersytecie Moskiewskim i założył Akademię Nauki i Sztuki. Pochłonięty obowiązkami organizacyjnymi niewiele malował w owych latach. Dopiero po wyjeździe do Niemiec w 1921 roku, gdzie objął stanowisko profesora malarstwa w Bauhausie, powrócił do działalności artystycznej i do dalszych prac teoretycznych w dziedzinie sztuki 18. Zmarł w 1944 roku w Paryżu, gdzie do końca tworzył.

Choć sztuka konkretna stała się bardzo popularna, to jednak w większości niezbyt wiele zyskała na głębi. Przyczyna tego leży być może po części w tym, że nie musi już ona, jak za czasów Kandynskiego, walczyć o swe istnienie i uznanie jako środek wyrazu, po części zaś w tym, że uprawia ją wielu młodych ludzi nieposiadających do tego przygotowania. Opierają się oni jedynie na zewnętrznych elementach formalnych, a nie znają wewnętrznej struktury i ducha nowej sztuki 19.

Zapisz

Zapisz


  1. Wassily Kandinsky, Eseje o sztuce i artystach, przeł. Ewa Sagan, Kraków 1991, s. 119
  2.  Ibidem
  3. Ibidem
  4. Bożena Kowalska, Od impresjonizmu do konceptualizmu, Warszawa 1989, s. 56
  5. Ibidem, s. 56
  6. Ibidem
  7. Ibidem, s. 56–57
  8. Ibidem, s. 57
  9. Ibidem, s. 58
  10. Ibidem
  11. Ibidem
  12. Wassily Kandinsky, op. cit., s. 120
  13. Ibidem
  14. Ibidem
  15. Ibidem, s. 122
  16. Ibidem, s. 123
  17. Ibidem, s. 123–124
  18. Bożena Kowalska, op. cit., s. 58
  19. Wassily Kandynsky, Punkt i linia a płaszczyzna, przeł. Stanisław Fijałkowski, Warszawa 1986, s. 9–10
Tomasz Holak

» Tomasz Holak

histo­ryk sztuki, kurator, krytyk artystyczny i pracownik muzealny. Miło­śnik sztuki współ­cze­snej i moder­ni­stycz­nej archi­tek­tury

3 thoughts on “Kandinsky i sztuka abstrakcyjna

  1. Dziękuję Panie Tomaszu, za przybliżenie sylwetki Kandinskiego.
    Bardzo ciekawy artykuł.
    Szczególnie dla mnie ważne są słowa –
    ”Artysta sprze­ci­wia się ludziom o zawę­żo­nych hory­zon­tach myślo­wych” oraz
    „Podstawowym celem sztuki jest poszu­ki­wa­nie i wyzwo­le­nie tkwią­cych w czło­wieku sił ducho­wych.”
    Jest to bliskie memu sercu.
    Pozdrawiam serdecznie

  2. BARDZO FAJNY ARTYKUŁ. PAN TOMASZ W SPOSÓB BARDZO CIEKAWY I ZROZUMIAŁY PRZYBLIŻYŁ POSTAĆ TEGO CIEKAWEGO MALARZA. WSZYSTKO POPARTE ODPOWIEDNIMI PRZYKŁADAMI Z TWÓRCZOŚCI KANDINSKYEGO. WYCZUWA SIĘ ŻE PISZE TO MIŁOŚNIK SZTUKI PRAGNĄCY ZAINTERESOWAĆ POSTACIĄ CZYTAJĄCEGO. JEŚLI CHODZI O MNIE TO DOWIEDZIAŁEM SIĘ Z ARTYKUŁU WIELU CIEKAWYCH RZECZY CHOCIAŻ JUŻ CO NIECO O KANDINSKIM WIEDZIAŁEM. GRATULUJĘ PANIE TOMASZU WIEDZY I UMIEJĘTNOŚCI PRZEKAZANIA JEJ ODBIORCY.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »