O czym chcesz poczytać?
  • Słowa kluczowe

  • Tematyka

  • Rodzaj

  • Artysta

Gustav Klimt „Portret Adele Bloch-Bauer I”



Gustav Klimt, Portret Adele Bloch-Bauer I, ok. 1907
Neue Galerie, Nowy Jork

Gustav Klimt, Adele Bloch-Bauer I, 1907, Neue Galerie, New York, Niezła sztuka

Gustav Klimt, Adele Bloch-Bauer I, 1907, Neue Galerie, New York

Wiedeń z przełomu XIX i XX wieku, z czasów belle époque, był fascynującym miejscem. Przemiany społeczne oraz walka tradycji z nowoczesnością wywierały wpływ na sztukę, literaturę, muzykę i teatr. To miasto Zygmunta Freuda, Ottona Wagnera, Gustava Mahlera, Arnolda Schönberga i Gustava Klimta. Ten ostatni był współzałożycielem i pierwszym przewodniczącym Secesji Wiedeńskiej – austriackiego stowarzyszenia artystów plastyków, które znacząco wpłynęło na sztukę. Był też jednym z najlepiej rozpoznawalnych i najbardziej kontrowersyjnych artystów tego czasu.

Młody Gustav Klimt Niezła sztuka

Młody Gustav Klimt, fot. 1bohemian.tumblr.com

Gustav Klimt urodził się 14 lipca 1862 roku. Wychowywał się w biednej, katolickiej rodzinie, mieszkającej na przedmieściach Wiednia. Miał sześcioro rodzeństwa. Jego ojciec był grawerem i chociaż ciężko pracował, rodzina żyła w nędzy. W wieku czternastu lat Gustav został przyjęty do szkoły sztuki użytkowej. Wkrótce dołączył do niego młodszy brat Ernst. Profesor Ferdinand Laufberger, będąc pod wrażeniem ich umiejętności, pomagał braciom zdobywać pierwsze zlecenia. Dzięki jego protekcji młodzi Klimtowie pomalowali wnętrza Willi Hermesa, w której cesarzowa Elżbieta ukrywała się przed wiedeńskim dworem. Gustav i Ernst byli elokwentni, przystojni, utalentowani i pracowici. Nic dziwnego, że szybko odnaleźli się wśród wiedeńskiej elity.

W 1880 roku poznali innego obiecującego studenta, Franza Matscha. Razem z nim ozdobili sufity pałacu Sturany w Wiedniu. Zaczęli nazywać siebie Künstler-Compagnie, czyli Kompanią Artystów. Trójka młodych twórców pracowała również nad dekoracjami dla nowej siedziby Burgtheater. Niepokoili się, jak zostaną odebrane ich malowidła. Jednak zupełnie niepotrzebnie. Gdy w 1888 roku oddano nowy gmach teatru, publiczność była zachwycona. Gustav odebrał z rąk cesarza Franciszka Józefa Złoty Krzyż Zasługi Cywilnej z Koroną. Miał zaledwie 26 lat, a Künstler-Compagnie stała się częścią elitarnego wiedeńskiego towarzystwa.

W 1892 roku zmarł ojciec Gustava, a kilka miesięcy później także brat. Klimt musiał zaopiekować się matką, trzema siostrami, najmłodszym bratem oraz wdową po Ernście i ich malutką córeczką. Wziął na siebie ogromną odpowiedzialność. Pocieszenia szukał w sztuce, która stała się jego wybawieniem.

Styl Klimta jest rozpoznawalny nawet dla osób, które nie interesują się szczególnie sztuką. W jego obrazach często pojawiają się płatki złota i srebra, które stały się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jego twórczości. Artysta lubił przedstawiać kobiety na tle abstrakcyjnych ornamentów oraz motywów roślinnych i symbolicznych. Dla Klimta typowa była  fotograficzna wręcz precyzja w utrwalaniu twarzy. Kobiety fascynowały go zarówno w życiu jak i w sztuce. Uwielbiał uwieczniać je na swoich obrazach. Często przyjmował zlecenia na portrety kobiet z zamożnych rodzin. Wiele z nich było z pochodzenia Żydówkami. W Wiedniu mieszkało wielu Żydów, a ci najbogatsi chętnie inwestowali w sztukę.

Adele Bloch-Bauer, Niezła sztuka

Adele Bloch-Bauer, fot. pinterest

W 1903 roku Klimt otrzymał zlecenie. Miał namalować portret Adeli Bloch-Bauer, żony Ferdinanda Bloch-Bauera. Ferdinand prowadził świetnie prosperującą cukrownię, odziedziczoną po ojcu. Adela była córką dyrektora generalnego Wiener Bankverein i prezesa Kolei Wschodniej.

Zarówno Blochowie, jak i Bauerowie należeli do kręgu żydowskiej burżuazji. Teresa, starsza siostra Adeli, wyszła za mąż za brata Ferdinanda, Gustava Blocha. Obie rodziny przyjęły nazwisko Bloch-Bauer. W tym czasie Klimt był najpopularniejszym malarzem, a portret namalowany przez niego nie był zwykłym prezentem. Zamówienie kosztowało około cztery tysiące koron. Dlatego portret Adeli był też symbolem statusu rodziny Bloch-Bauer.

Obraz ten zamykał tzw. złoty okres w twórczości Klimta.  Złote elementy czy wręcz całe tła przepełnione złotem na wzór maniery bizantyńskiej odgrywały ważną rolę w twórczości wiedeńskiego malarza. W jego wczesnych pracach złoto podkreślało sakralny i magiczny charakter przedmiotów. W późniejszych dziełach, szczególnie w portretach kobiet, miało natomiast zwiększać siłę oddziaływania, oczarowywać.

Na pierwszy rzut oka Portret Adeli Bloch-Bauer I wydaje się być złożony tylko ze złotych płatków. Z nich wynurza się pociągła twarz  o perłowej cerze, z zarumienionymi policzkami oraz pełnymi, czerwonymi ustami. Jej spojrzenie jest senne.  Na złotym tle odznaczają się też czarne, gęste i wysoko upięte włosy. Uwagę przyciąga szeroka kolia zdobiąca szyję i splecione dłonie o długich, smukłych palcach. Na lewym nadgarstku Adeli można dostrzec jeszcze złotą bransoletę. Dopiero po bliższym przyjrzeniu się widać, że Adela siedzi w fotelu z mozaikowym oparciem. Jest ubrana w  suknię, która prawie nie odcina się od tła. Zdobią ją egzotyczne symbole, przypominające egipskie oczy osadzone w trójkątach. Mogłoby się wydawać, że złote, przytłaczające tło zawłaszczy całą postać Adeli. Jednak kobieta nie ginie w tym złocie, wręcz przeciwnie – trudno oderwać wzrok od jej hipnotyzującej twarzy.

Gustav Klimt, Adele Bloch-Bauer I, 1907, Neue Galerie, New York, Niezła sztuka

Gustav Klimt, Adele Bloch-Bauer I – detal, 1907, Neue Galerie, New York

Portret jest zmysłowy, elegancki, dostojny. To ucieleśnienie kobiecości. Klimt, umieszczając Adelę na lśniącym tle, nadał jej wygląd ikony, którą historycy sztuki porównywali do mozaikowego portretu cesarzowej Teodory w Rawennie.

Zanim powstała ostateczna wersja obrazu, malarz sporządził mnóstwo szkiców (podobno ponad kilkaset). Żadnej portretowanej przez siebie kobiecie Klimt nie poświęcił tyle czasu i uwagi co Adeli. Jej portret był gotowy dopiero w 1907 roku.

Gustav Klimt, Szkic do obrazu - Adele Bloch-Bauer, Neue Galerie, New York, Niezła sztuka

Gustav Klimt, Szkic do obrazu Adele Bloch-Bauer I, Neue Galerie, New York

Klimt był znany ze swoich romansów.  Plotkowano, że w jego pracowni biegają nagie modelki. Niektórzy uważali, że Adela i Gustav zostali kochankami. Razem spędzali długie godziny w atelier malarza. Małżeństwo Adeli nie dało jej szczęścia. Ferdinand był od niej dwa razy starszy. Nie doczekali się potomstwa – raz Adela poroniła, jedno dziecko urodziło się martwe, a kolejne żyło zaledwie kilka dni. Jeszcze sto lat temu bezdzietność oznaczała dla kobiet pustkę w życiu, ciszę w mieszkaniu i społeczny ostracyzm. Wówczas kobiety bez dzieci uważane były za niespełnione. Nie mogły poświęcać się nauce lub pracy tak, jak robili to mężczyźni. Ambitna i inteligentna Adela chciała studiować. Nie interesowały ją bale, modne suknie, herbatki i obiady. Ponieważ  kobiety nie mogły wówczas podjąć studiów, to Adela we własnym zakresie rozwijała swoje pasje. Interesowała się sztuką, medycyną, filozofią i polityką. Czytała klasyczne dzieła literatury francuskiej, niemieckiej i angielskiej. Została socjalistką i w swoim apartamencie urządzała spotkania. Paliła dużo i robiła to publicznie, chociaż nie było to dobrze widziane. Była pewna siebie i wyniosła, budziła szacunek i onieśmielała.

Adela Bloch-Bauer, ok. 1915, Niezła sztuka

Adela Bloch-Bauer, ok. 1915, fot. pinterest

Można jedynie domyślać się, że Adelę i Gustava łączyło coś więcej niż przyjaźń. Zarówno malarz, jak i modelka nie ujawniali szczegółów ze swojego życia w korespondencji. Niektórzy próbowali szukać wskazówek w obrazach Klimta. Wielu historyków uważa, że Judyta namalowana przez Klimta przypomina do złudzenia Adelę. Malarz przedstawił biblijną bohaterkę jako tajemniczą kusicielkę z obnażonymi piersiami. Jej szyję ozdobił szerokim, bogato zdobionym naszyjnikiem, łudząco podobnym do tego, który widać na portrecie Adeli.

Gustav Klimt, Judyta z głową Holofernesa, 1901, Österreichische Galerie Belvedere, Wiedeń, Niezła sztuka

Gustav Klimt, Judyta z głową Holofernesa, 1901, Österreichische Galerie Belvedere, Wiedeń

Kiedy Klimt zaprezentował obraz z Judytą na wystawie Secesji w 1901 roku, wszystkich zelektryzował nie tylko zmysłowy erotyzm bijący z dzieła, ale przede wszystkim to, że twarz Judyty wydawała się wszystkim znajoma. Jednak podobieństwo między Judytą a Adelą nic nie mówi o relacji Gustava i jego modelki. Można jedynie zastanawiać się czy była to tylko intelektualna przyjaźń, oparta na miłości do sztuki, czy coś znacznie więcej?

Pierwszy portret Adeli Klimt pokazał w 1908 roku. „Wiener Allgemeine Zeitung” nazwała to dzieło „bożkiem w złotej świątyni”. Adela stała się gwiazdą, symbolem nowoczesnej kobiety z przełomu wieków. Habsburgowie wypożyczali Złotą Damę na wystawy, a publiczność nazwała ją „austriacką Moną Lisą”.

W 1912 roku Klimt przedstawił drugi portret Adeli. Był to całkowicie inny obraz. Przedstawia poważną, starszą Adelę, od której nie bije już taka hipnotyzująca zmysłowość.

Gustav Klimt Adele Bloch Bauer II Niezła sztuka

Gustav Klimt Adele Bloch-Bauer II, 1912, prywatna kolekcja

Adela Bloch-Bauer zmarła w 1925 roku. W testamencie wyraziła prośbę, by dwa portrety i inne obrazy namalowane przez Klimta, które posiadała, po śmierci jej męża przekazano Galerii Austriackiej w Wiedniu. Stało się jednak inaczej. Podczas II wojny światowej naziści skonfiskowali cały majątek Bloch-Bauerów, w tym obrazy Klimta. Po dołączeniu Austrii do III Rzeszy nasiliła się nagonka przeciw Żydom w Wiedniu, dlatego krewni Adeli postanowili uciec z kraju. Po wojnie rząd austriacki uznał skonfiskowane obrazy za dziedzictwo narodu. Przez 60 lat dzieła Klimta były pokazywane na wystawie w wiedeńskim Belwederze. Dopiero w 1998 roku siostrzenica Adeli, Maria Altmann, która w trakcie wojny uciekła wraz z mężem do Los Angeles, podjęła starania o zwrot rodzinnego majątku. Sądowa walka pomiędzy nią a rządem austriackim trwała aż osiem lat, ale ostatecznie Maria odzyskała dwa portrety swojej ciotki oraz trzy pejzaże Klimta.

Maria Altmann Klimt, Złota dama, Niezła sztuka

Maria Altmann, fot. Pinterest

Złotą Adelę sprzedała Ronaldowi Lauderowi, synowi Estée Lauder, założycielki słynnej spółki kosmetycznej, za 135 milionów dolarów. Była to wówczas najwyższa cena, jaką kiedykolwiek zapłacono za dzieło sztuki. Maria postawiła  kupującemu tylko jeden warunek – portret Adeli musiał na stałe być wystawiony w Neue Galerie w Nowym Jorku. Drugi portret Adeli przez 10 lat był w posiadaniu amerykańskiej gwiazdy Oprah Winfrey. Historię walki siostrzenicy Adeli o odzyskanie rodzinnego majątku przedstawia film Złota dama z 2015 roku.

Dzięki Marii Altmann świat na nowo usłyszał o Gustavie Klimcie, a przede wszystkim poznał historię Adeli Bloch-Bauer, która przestała być tylko Złotą damą i odzyskała swoją tożsamość. Gustav Klimt poprzez swoje fascynujące obrazy zapewnił nieśmiertelność nie tylko sobie, ale również portretowanym przez siebie kobietom.

Bibliografia:
1. Gutowski B., Secesja, Warszawa 2014.
2. Neret G., Klimt, Warszawa 2005.
3. Partsch S., Klimt. Życie i twórczość, Warszawa 2006.
4. O’Connor A., Złota dama, Warszawa 2016.

Agata Dobosz

» Agata Dobosz

Absolwentka twórczego pisania i edytorstwa, obecnie studentka antropologii literatury, teatru i filmu. Interesuje się kulturą szeroką pojętą, szczególnie sztuką i literaturą XIX i XX wieku. Nie wyobraża sobie dnia bez książki, muzyki, kilku obrazów i sportu.


Portal NiezlaSztuka.net prowadzony jest przez Fundację Promocji Sztuki "Niezła Sztuka". Jeśli publikowane tu treści wydają Ci się inspirujące i chciałbyś/chciałabyś wesprzeć nas w tworzeniu miejsca w polskim internecie na temat sztuki, które nie ma reklam tu: www.niezlasztuka.net/wesprzyj-nas/ możesz przekazać nam darowiznę, nawet 1 zł ma dla nas ogromne znaczenie.


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *



ns-wspieram-post

Spodobał Ci się artykuł? Wesprzyj nas »